अक्षरयात्रा

‘मूलाँ रूज’:अभ्यासू लालित्य जपणारी चरित्रकादंबरी

2012-01-25T00:16:00.000-08:00

पॅरिसच्या मोंमार्त् या उपनगरासारख्या भागात अनेक कलावंत राहात. त्यांच्या जीवनकहाण्या समजून घेताना कलेची ओळख व्हावी, किंवा उलटपक्षी, त्यांच्या कलेकडे साकल्याने पाहताना त्यांची जीवनचरित्रे समजावीत, असे त्या कलावंतांचे जगणे. म्हणजे यापैकी एखाद्या कलाकाराचा जीवनप्रवास समजून घेतला आणि त्याचे मनोव्यापार कसे होते याचा सुगावा घेतला, तरी त्याच्या कलेकडे पाहण्याची दृष्टी तयार होणारच, याची खात्री बाळगायला हरकत नाही. या खात्रीचे थेट प्रत्यंतर वाचकाला ‘मूलाँ रूज’ ही तुलूज लोत्रेक या चित्रकाराच्या जीवनावरील कादंबरी वाचताना येते.
मराठीजनांच्या चित्रकलाप्रेमाची राजधानी कोल्हापूर असेल, तर पॅरिस ही जगातल्या चित्रकलाप्रेमींची राजधानी म्हटली पाहिजे. विशेषत: विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात जागतिक चित्रकलेवर अधिराज्य असलेल्या या कलानगरीने आज मात्र त्याकाळच्या जिवंत कलेतिहासाच्या राजधानीचे स्वरूप घेतले आहे. पॅरिसच्या मोंमार्त् या उपनगरासारख्या भागात अनेक कलावंत राहात. त्यांच्या जीवनकहाण्या समजून घेताना कलेची ओळख व्हावी, किंवा उलटपक्षी, त्यांच्या कलेकडे साकल्याने पाहताना त्यांची जीवनचरित्रे समजावीत, असे त्या कलावंतांचे जगणे. म्हणजे यापैकी एखाद्या कलाकाराचा जीवनप्रवास समजून घेतला आणि त्याचे मनोव्यापार कसे होते याचा सुगावा घेतला, तरी त्याच्या कलेकडे पाहण्याची दृष्टी तयार होणारच, याची खात्री बाळगायला हरकत नाही.
या खात्रीचे थेट प्रत्यंतर वाचकाला ‘मूलाँ रूज’ ही तुलूज लोत्रेक या चित्रकाराच्या जीवनावरील कादंबरी वाचताना येते. आपल्याला तुलूज लोत्रेकची चित्रे माहीत असतीलच असे नाही. किंवा ती चित्रे पाहिली तरीही हे असेच का आहे, इतक्या भगभगीत रंगांत वा घाईने केल्यासारखे का रंगवले आहे, असे प्रश्नही आपल्याला पडू शकतात. अज्ञानाचे काही हक्क असतात, त्यातला हा. पण या अज्ञान-प्रदेशातून कुणीतरी आपल्याला तुलूज लोत्रेकच्या जन्मगावी नेते आहे, त्याला पॅरिसलाच का जावेसे वाटले याची चाहूल देऊन न थांबता पॅरिसमध्ये त्याच्या काळात नेते आहे, हे लक्षात आल्यावर आपणही- या चित्रकाराला लहानपणीचा आजार झाल्यावर त्याची वाढ कशी खुरटली आणि तो ठेंगू, कुरूप कसा राहिला, त्याचे रूप स्त्रीआसक्तीच्या आड कसे येत गेले, आणि त्याने केलेले प्रेम विफल कसे झाले, मग तो ‘अ‍ॅब्सिंथ’ नामक घातक दारूच्या व्यसनात कसा बुडाला, असायलममधून बरा होऊन परतल्यावरही दारू जवळ केल्याने अल्पायुषी कसा ठरला.. याची गोष्ट आवडीने वाचू शकतो.
मात्र, हा अल्पायुषी शोकनायक एक चित्रकार आहे. त्याचे संदर्भ आपल्या माहितीपेक्षा कदाचित निराळेही आहेत. विख्यात चित्रकार व्हॅन गॉग हा त्याचा सहप्रवासी; तर एदगर देगा, कामिय् पिसारो आणि पॉल गोगँ हे ज्येष्ठ समकालीन. त्यावेळचे अनेक बिगरविख्यात चित्रकार, कॅफेतल्या त्यांच्या चकाटय़ांचे विषय, त्यांच्या फ्रेंच आसक्तीला मिळालेली मॉडर्न कलेने दिलेल्या नव्या स्वातंत्र्यभानाची जोड.. अशा तपशिलांचा अड्डा ही कादंबरी जमवते. ‘जुने जाऊ द्या मरणालागुनि’ अशी तुतारी फुंकून अखेर इम्प्रेशनिझमच कुरवाळत बसणारे हे बाकीचे बिगरविख्यात नवचित्रकार खंगले कसे, आणि तुलूज लोत्रेकला (पैशाची चणचण नसल्याने असेल, पण) मुद्राचित्रणासारखे नवे तंत्र शिकण्याची आणि ते काही दिवस हाताळल्यानंतर रंगचित्राइतक्याच ऐवजाचे मुद्राचित्र तयार करण्याची संधी त्याच्या आयुष्यातील घटनाक्रमाने कशी दिली, ती त्याने कशी घेतली, आणि पुढे तो मोठा मुद्राचित्रकार कसा झाला, याचीही उत्तरे ही कादंबरी देते.
लोत्रेकची आठ चित्रे या कादंबरीत रंगीत प्लेट घालून छापली आहेत. प्रत्येक प्लेटमागे त्या चित्राचे थोडक्यात वर्णन आहे. या साऱ्या मेहनतीचे श्रेय अनुवादकाच्या प्रयत्नांना जाते! हे मराठीतले वर्णन मराठी ‘वाचकां’च्या कलाभानाला साजेल असे आहे. चित्रकार वा चित्रे माहीत असलेले ‘प्रेक्षक’देखील इतक्या सुगम भाषेत चित्रांबद्दलचे नवे तपशील मराठीत आले म्हणून सुखावतील! चरित्र वाचून चित्र कळण्याची शक्यता लोत्रेकबद्दल होतीच; पण ही चित्रे अनुभवात भर घालतात.
मूळ कादंबरीकाराने- पिएर ल मूर यांनी कादंबरीत लोत्रेकच्या ज्या-ज्या चित्रांचे उल्लेख आले आहेत, ती कुठकुठल्या संग्रहालयांत आहेत, याबद्दलच्या तळटीपा दिल्या होत्या. पण मूळ पुस्तक आहे १९५० सालचे. अनुवादकाने या तळटीप-संदर्भाचा फेरआढावा घेऊन, आज (एकविसाव्या शतकात) ती चित्रे जिथे आहेत, त्यांचे संदर्भ दिले आहेत. मराठीत हे ताजे संदर्भ तळटीपेत न ठेवता मजकुराच्या मध्येच येतात, त्यामुळे ते वाचकाच्या नजरेआड होत नाहीत.
पिएर ल मूर यांनीही ही कादंबरी केवळ चित्रकाराच्या जीवनकार्याची ओळख करून देणारी न ठेवता ती रंजक केली होती. पॅरिसला आयफेल टॉवर उभा राहत होता त्यावेळचे वर्णन, संवादांवर भर आणि हेन्री द तुलूज लोत्रेक या शोकनायकाची चित्रे तरुणपणीच लूव्र संग्रहालयाने घेतल्याच्या प्रसंगाशी दु:खद घटनेचाही चटका- अशी तिची मूळ रचना आहे. मराठीत ती आणताना संवादभाषेत वैविध्य आणण्याचा अनुवादकाचा प्रयत्न यशस्वी म्हणावा असा आहे.
या पुस्तकातील चित्रांपैकी पहिले चित्र आहे हेन्री द तुलूज लोत्रेक यांच्या आईचे. आईच हेन्रीचा आधार होती. अख्खे बालपण तिच्यावर विसंबणे, तिनेही उमराव घराण्यातली असूनही आजारी मुलाची शुश्रूषा स्वत: करणे, हेन्री शिकू इच्छितो आहे, मोठा होतो आहे म्हणून तिनेच त्याची केलेली पाठराखण, पुढे एका नववर्षरात्री माय-लेकरांना आपले जीवनमार्ग निरनिराळे असल्याची जाणीव होणे.. या प्रसंगांतून कादंबरीभर आई आणि तिचा कलावंत मुलगा यांच्या नात्याचे पदर दिसतात. जीवनदर्शनाची ही एकमेव लेखकीय संधी कादंबरीकाराला होती असेही जाणवते; कारण बाकीची पात्रे इतिहासात जे घडले, त्याबाहेर फार कमी बोलतात, वागतात.
या कादंबरीतून अभ्यास आणि लालित्य यांचा जो गोफ पिएर ल मूर यांनी विणला होता, तो याच कादंबरीवर सही सही बेतलेल्या आणि त्याच नावाच्या चित्रपटामध्येही दिसला असेलच असे नाही. पण भाषांतरात मात्र हे अभ्यासू लालित्य प्रकटले आहे. कारण अनुवादकानेही अभ्यास आणि लालित्य यांच्या मार्गावर अनुगमन केले आहे!
-विबुधप्रिया दास

मूलाँ रूज,
मूळ लेखक- पिएर ल मूर,
स्वैर रूपांतर- जयंत गुणे,
लोकवाङमय गृह प्रकाशन,
पृष्ठे : ३२४, मूल्य : ३०० रुपये.

कातळावरची हिरवळ

2012-01-13T00:16:00.000-08:00

लोकरंग, लोकसत्ता

श्री. ना. पेंडसे हे स्वातंत्र्योत्तर मराठी साहित्यविश्वातील एक अत्यंत महत्त्वाचे नाव. प्रारंभी आपल्या कादंबऱ्यांतून कोकणातील विश्व आणि लोकजीवन चितारणाऱ्या श्री.नां.नी नंतर महानगरीय अनुभवही तितक्याच ताकदीने आपल्या कादंबऱ्यांतून व्यक्त केले. ५ जानेवारी २०१२ पासून त्यांचे जन्मशताब्दी वर्ष सुरू झाले. त्यानिमित्ताने डॉ. रवींद्र शोभणे यांनी त्यांच्या वाङ्मयीन कर्तृत्वाचा घेतलेला धांडोळा..

स्वातंत्र्योत्तर मराठी कादंबरी वाङ्मयाचा विचार करायचा झाला तर या प्रवासातील ठळक नाव म्हणून श्री. ना. पेंडसे यांचे नाव आवर्जून घ्यावे लागते.
किंबहुना मराठी कादंबरी वाङ्मयाच्या प्रवासातील महत्त्वाच्या टप्प्यांचा विचार करावयाचा झाला तर हरिभाऊ (ह. ना. आपटे), शिरूभाऊ (श्री. ना. पेंडसे) आणि भालचंद्र नेमाडे या तीन ठळक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. फडके-खांडेकरांनी मराठी कादंबरीला कलारंजन आणि स्वप्नरंजनात अडकवून ठेवल्याने ती सत्त्वहीन आणि कृतक होऊ पाहत होती. अशा वळणावर ज्या कादंबरीकारांनी मराठी कादंबरीला तिचे सत्त्व बहाल करण्याचे, वास्तवाचे अधिष्ठान देण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले, त्यापकी श्री. ना. पेंडसे हे एक होत. पेंडसेंना यासंदर्भात झुकते माप देण्याचे कारण असे की, मराठीत प्रादेशिक कादंबरीची नवी शाखा, नवी प्रकृती त्यांच्या कादंबऱ्यांपासून रूढ झाली. म्हणूनच मराठी कादंबरीचा विचार करताना पेंडसेंचा विचार ठळकपणे करावा लागतो, तो या अर्थाने. मराठीतील ‘ट्रेंड-सेटर’ कादंबरीकार म्हणून पेंडसेंचे महत्त्व अमान्य करता येत नाही.
कादंबरी, कथा, नाटक, व्यक्तिचित्रण, आत्मचरित्र अशा विविध वाङ्मयप्रकारांत लेखन केलेल्या पेंडसेंची मराठी साहित्यात ओळख आहे ती कादंबरीकार म्हणूनच. ‘खडकावरील हिरवळ’ हे त्यांचे व्यक्तिचित्रणात्मक पुस्तक १९४१ साली प्रकाशित झाले. हे त्यांचे प्रकाशित झालेले पहिले पुस्तक. याचा अर्थ पेंडसेंच्या लेखनाची सुरुवात व्यक्तिचित्रांपासून झाली. पण हे एकमेव व्यक्तिचित्रणात्मक पुस्तक सोडले तर त्यांनी पुढे या प्रकारचे लेखन केले नाही. तीच गोष्ट त्यांच्या कथालेखनाच्या संदर्भातही सांगता येईल. ‘जुम्मन’ (१९६६) हा एकमेव कथासंग्रह सोडला तर त्यांनी नंतर कथालेखनही केले नाही. पण या दोन्हीचा उपयोग त्यांच्या कादंबरीलेखनासाठी, त्यातील आशयद्रव्यासाठी पुरेपूर झाला. त्यातही त्यांच्या ‘खडकावरील हिरवळ’ या पुस्तकाच्या संदर्भात हे विधान अधिक ठोसपणे करता येईल. कारण त्यातील ‘आमचे मास्तर’ (हद्दपार), ‘बापूकाका सामल’ (गारंबीचा बापू), ‘काशीताई’ (रथचक्र) ही व्यक्तिचित्रे या कादंबरीलेखनाची प्रेरणास्रोत होती.
व्यक्तीचा शोध, व्यक्तिमनाचा समग्र विचार हे प्रधान सूत्र (किंवा प्रकृतीही) श्री. ना. पेंडसे यांच्या कादंबरीलेखनामागे होते. त्यांना सुचलेल्या कादंबऱ्या या बहुश: त्यांच्या आयुष्यातील त्यांनी पाहिलेल्या माणसांवरून सुचलेल्या आहेत. म्हणूनच ‘खडकावरील हिरवळ’ला त्यांच्या लेखनप्रवासातील पूर्वसामग्रीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे.
श्री. ना. पेंडसेंना खाजगीत शिरूभाऊ म्हणत. खाजगीतील (कौटुंबिक) हे नाव त्यांच्या मित्रमंडळीत आणि पुढे लेखनाच्या क्षेत्रातही रूढ झाले. त्यांच्या नावाचा उल्लेख साहित्य प्रांतातही ‘पेंडसे’ असा होण्याऐवजी ‘शिरूभाऊ’ असाच होत होता, याची प्रचीती ‘श्री. ना. पेंडसे : लेखक आणि माणूस’ या त्यांच्या आत्मचरित्रातूनही येते.
पेंडसेंची पहिली कादंबरी ‘एल्गार’ १९४९ मध्ये प्रकाशित झाली. प्रकाशित झालेली ही त्यांची पहिली कादंबरी असली तरी ‘एल्गार’ ही लेखनदृष्टय़ा त्यांची पहिली कादंबरी नव्हे. त्यापूर्वी त्यांनी ‘संक्रमण’ नावाची कादंबरी लिहून कादंबरीलेखनाचा प्रयत्न केला होता. पण तिच्यावर फडके-खांडेकरांच्या प्रकृतीची दाट छाया होती. १९३५ ते ४५ या काळातील जे सामाजिक-राजकीय वातावरण होते, नव्या पिढीच्या उरात जो ध्येयवाद होता, जे स्वप्नाळू विश्व होते, तो प्रभाव- पर्यायाने फडके-खांडेकर- माडखोलकर या कादंबरीकार त्रयीचा प्रभाव पेंडसेंना तीत टाळता आला नव्हता. पण आपली कादंबरी कशी असावी, यापेक्षा ती कशी नसावी, ही खूणगाठ पेंडसेंच्या मनात पक्की होती आणि त्यामुळेच ‘संक्रमण’ पुस्तकरूपाने प्रकाशित न करता सरळ पाणी तापवायच्या बंबात टाकून ते मोकळे झाले.
‘एल्गार’ने पेंडसेंना जसे कादंबरीकार म्हणून नाव मिळाले, तसेच या कादंबरीच्या निमित्ताने मराठीत प्रादेशिकतेच्या संदर्भात चर्चा झडू लागल्या. तत्पूर्वी मराठीत ग्रामीण आणि नागर अशा स्वरूपाच्या कादंबऱ्या अस्तित्वात होत्या. तथापि मध्यमवर्गीय, पांढरपेशा माणसांचे मनोरंजन म्हणून एकीकडे सदाशिवपेठी गुलछबू, तर दुसरीकडे गांधीवादाचा भाबडेपणाने स्वीकारणारे, कृतक वाटावा अशा नागरी जीवनदर्शनाचा सुकाळ तत्कालीन कादंबरीत पाहायला मिळत होता. नाही म्हणायला या काळातही कादंबरीच्या क्षेत्रात काही वेगळे प्रयोग होत होते. या प्रयत्नांना पुढे सलग असा हातभार पेंडसेंनी लावला, हे नाकारता येत नाही.
‘एल्गार’ (१९४९) पाठोपाठ ‘हद्दपार’ (१९५०) आणि ‘गारंबीचा बापू’ (१९५२) या कादंबऱ्या प्रकाशित झाल्या आणि प्रादेशिक कादंबरीकार म्हणून पेंडसेंनी मराठी साहित्यात आपले वेगळे स्थान निर्माण केले. ‘गारंबीचा बापू’ ही तर तत्कालीन वाचकांना झपाटून टाकणारी, चेटूक करणारी कादंबरी ठरली. मराठी कादंबरीने यापूर्वी पाहिली नव्हती अशी माणसे, पाहिले नव्हते असे सौंदर्य, पाहिली नव्हती अशी विकृती, पाहिली नव्हती अशी जिद्द, पाहिले नव्हते असे प्रेम आणि ऐकल्या नव्हत्या अशा शिव्या- हे सारे ‘गारंबीचा बापू’त एकवटून आले होते. त्यामुळे लोकप्रियता आणि गुणात्मक दृष्टीनेही रसिक व समीक्षकांनी या कादंबरीचे भरभरून स्वागत केले. याच तीन कादंबऱ्या समोर ठेवून गंगाधर गाडगीळांनी ‘हण्रचा दीपस्तंभ’ हा लेख लिहून पेंडसेंचे कादंबरीकार म्हणून मूल्यमापन केले होते.
आपल्या कादंबऱ्यांचा प्रादेशिक या वैशिष्टय़ाच्या संदर्भात बोलबोला होत असला तरी प्रादेशिकता ही कलाकृतीच्या संदर्भात किती आणि कशी स्वीकारायची, याचे सजग भान पेंडसेंना होते. यासंदर्भात पेंडसेंनी केलेले विवेचनच अधिक बोलके ठरावे. ते लिहितात- ‘‘एखादा प्रदेश कितीही जिवंत केला, अन्य पात्रांच्या बरोबरीने तो वावरत आहे असा प्रत्यय वाचकाला आला, तरी अखेरच्या विश्लेषणात या वैशिष्टय़ाला स्थान राहत नाही. शहरी बायांच्या मेळाव्यात घट्ट कासोटय़ाच्या कोळणीने धिटाईने प्रवेश केला तरी ती ज्याप्रमाणे सर्वाचे लक्ष आपल्याकडे खेचून घेईल, असे काहीतरी प्रादेशिक कादंबरीच्या बाबतीत होते. लक्ष वेधून घेण्यापर्यंत ठीक, पण सौंदर्याच्या स्पध्रेत तिच्याकरिता वेगळ्या कसोटय़ा असू शकत नाहीत. माझ्या कादंबऱ्यांकडे पाहताना त्या प्रादेशिक आहेत याची मी दखलही घेत नाही. मला जे जाणवते, ते सर्जनाचा विषय होण्याला पात्र आहे का? जीवनाचा किती खोलवर ठाव मी घेतो आहे? माझ्या निर्मितीत व्यापक सत्याचा अंश आहे का? मी माणसे निर्माण करतो आहे की ठोकळे? या निकषांवर माझी कादंबरी लटपटणार असेल, तर प्रादेशिकतेचं पलिस्तर तिचे संरक्षण काय करणार?’’ (प्रस्तावना-रथचक्र) श्री. ना. पेंडसेंचे हे चिंतन त्यांच्या कादंबरीकार म्हणून असणाऱ्या सजगतेचे लक्षण म्हणता येईल.
सातत्य आणि प्रयोगशीलता हे कादंबरीकार म्हणून पेंडसे यांच्या प्रकृतीचे एक वैशिष्टय़ सांगता येईल. ‘गारंबीचा बापू’ने मिळवलेला लौकिक आणि यश ओलांडून पुढे जाणे सोपे नव्हते. ती घटका यावयास पेंडसेंना तब्बल दहा वष्रे लागली. मधल्या काळात ‘हत्या’ (१९५४), ‘यशोदा’ (१९५७), ‘कलंदर’ (१९५९) या तीन कादंबऱ्या आणि ‘यशोदा’ व ‘राजेमास्तर’ ही दोन नाटके त्यांनी लिहिली. १९६२ मध्ये त्यांची ‘रथचक्र’ ही कादंबरी प्रकाशित झाली आणि कादंबरीकार म्हणून त्यांच्या यशात यानिमित्ताने मानाचा तुरा खोवला गेला. ‘रथचक्र’ला १९६३ सालचा साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. (गंमत म्हणजे या कादंबरीला त्यावर्षीचा महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार नाकारला गेला होता.) पेंडसेंच्या या लेखनप्रवासात कुठलीही कादंबरी आधीच्या कादंबरीसारखी नाही. ‘हत्या’ आणि ‘कलंदर’ या एकाच कथानकावरील द्विखंडात्मक म्हणता येतील अशा कादंबऱ्या; पण प्रदेशाच्या आणि शैलीच्या दृष्टीने त्या सर्वस्वी वेगळ्या ठरतात. हे वेगळेपण अबाधित राखण्याचा प्रयत्न श्री. ना. पेंडसेंनी अखेपर्यंत केला.
‘रथचक्र’ला अभिजात कलाकृतीचे परिमाण प्राप्त झाले. एका सनातन, आदिम मातृप्रेरणेच्या आणि मातृधर्माच्या पाश्र्वभूमीवर ‘रथचक्र’ स्थिरावते. यातील निनावी पात्रांचा प्रयोग तर मराठी कादंबरीत अपूर्वच म्हणता येईल. ‘रथचक्र’नंतर ‘लव्हाळी’ आली आणि पेंडसेंच्या प्रतिभेचा पुन्हा नवा पलू व्यक्त झाला. आशय आणि मांडणीच्याही दृष्टीने ‘लव्हाळी’ वेगळी ठरली. ती ‘रथचक्र’पेक्षा सरस आहे, यशस्वी आहे किंवा नाही, अशाही अर्थाने ‘लव्हाळी’संबंधी विचार केला गेला. पण दुसऱ्या महायुद्धोत्तर काळातील जीवनजाणिवा, क्षुद्रत्व हा आशय घेऊन तो मांडण्यासाठी पेंडशांनी स्वीकारलेली दैनंदिनीची शैली हा अर्थपूर्ण प्रयोग होता.
‘लव्हाळी’नंतर ‘आकांत’सारखी एक सामान्य आणि पेंडसेविश्वात न शोभणारी कादंबरीही त्यांनी लिहिली. पण त्यानंतर १९८८ मध्ये १३५८ पृष्ठांची ‘तुंबाडचे खोत’ ही त्यांची द्विखंडात्मक कादंबरी प्रकाशित झाली आणि पुन्हा पेंडसेंचे नाव चच्रेत आले. पृष्ठसंख्येच्या दृष्टीने मराठीतील ही एकमेव मोठी कादंबरी होती. पण ती गुणवत्तेने मोठी होती का, हा मुद्दा मात्र उपस्थित होतो. तथापि ‘तुंबाडचे खोत’ या कादंबरीने कादंबरीचे आणि महाकाव्याचे नाते पुन्हा नव्याने प्रस्थापित करण्याचा किमान प्रयत्न केला, हेही नाकारता येत नाही.
व्यक्तीचा शोध घेणे, त्या व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचे सगळे पदर, पलू जोपर्यंत आपल्याला गवसत नाहीत, तोपर्यंत त्या व्यक्तीच्या अंतरंगात शिरण्याचा सातत्याने प्रयत्न करणे, हे पेंडसेंच्या लेखनधर्माचे एक लक्षण सांगता येईल. ‘गारंबीचा बापू’त यशोदावर अन्याय झाला म्हणून पेंडसे पुन्हा ‘यशोदे’वर लघुकादंबरी लिहितात, नाटक लिहितात. तीच गोष्ट राधेचीही. ‘गारंबीचा बापू’त भेटलेली राधा ही बरीचशी हातातून निसटून गेली, या भावनेपोटी पुन्हा ते ‘गारंबीची राधा’ ही कादंबरी लिहितात.
‘एक होती आजी’ (१९९५), ‘कामेरू’ (१९९७), ‘घागर रिकामी रे’, ‘रंगमाळी’ (२००२) आणि लोकमान्यांच्या जीवनावरील ‘हाक आभाळाची’ (२००७) या पेंडसेंनी आपल्या उत्तरायुष्यात लिहिलेल्या कादंबऱ्या. या कादंबऱ्या कलाकृती म्हणून किती यशस्वी आहेत, हा भाग अलाहिदा! पण जीवनभर कादंबरी या वाङ्मयप्रकारावर निष्ठा ठेवून केलेले सातत्यशील लेखन म्हणून त्यांच्या या लेखनाकडे पाहावे लागते.
कादंबरीलेखनासोबतच पेंडसेंनी नाटय़लेखनही भरपूर केले आहे. त्यांनी आपल्या अकरा नाटके लिहिली. त्यातील ‘राजेमास्तर’, ‘यशोदा’, ‘गारंबीचा बापू’, ‘असं झालं आणि उजाडलं’ आणि ‘रथचक्र’ ही नाटके त्यांच्याच कादंबऱ्यांवर आधारित होती. याशिवाय ‘महापूर’, ‘संभूसाच्या चाळीत’, ‘चक्रव्यूह’, ‘शोनार बांगला’, ‘पंडित! आता तरी शहाणे व्हा’, ‘डॉ. हुद्दार’ ही वेगळ्या पिढीतली नाटके. नाटककार म्हणून पेंडसेंचे यश फार मोठे नाही; तथापि ते वैशिष्टय़पूर्ण मात्र आहे.
हे एवढे सगळे लेखन करूनही पेंडसे कलावंत म्हणून आतून सतत अस्वस्थच असायचे. आपल्या लेखनप्रवासात जे आपल्याला पकडता आले नाही, मांडता आले नाही, ते पकडण्याचा, मांडण्याचा ध्यास त्यांना लागलेला होता. महानगरीय उद्योगप्रधान संस्कृतीला कवेत घेणारी एक मोठी कादंबरी त्यांना लिहायची होती. कादंबरीचे शीर्षकही त्यांनी ठरवले होते- ‘दद्दा!’ त्यांना ‘लव्हाळी’नंतर हे लेखन करायचे होते. निर्मितीप्रक्रियेच्या या प्रवासात, चिंतनात त्यांना माणसे दिसायला लागली. माणसांचे आंतरसंबंध खुणवायला लागले आणि ‘दद्दा’चा असा चिंतनाच्या पातळीवर प्रवास सुरू असताना मिनी मोडक आणि तिच्या मत्रिणीचे हॉटेलातील संवाद पेंडसेंना सुचले. त्यातून ‘ऑक्टोपस’चा जन्म झाला. पुढे दहा वर्षांनंतर ‘आकांत’चा जन्म झाला. त्याहीवेळी चिंतन ‘दद्दा’चे आणि निर्मिती ‘आकांत’ची- असा काहीसा प्रकार झाला. त्यानंतरही ‘दद्दा’चा विचार करीत असताना तो मागे पडला आणि कोकणातील चार पिढय़ांची कहाणी सांगणारी ‘तुंबाडचे खोत’ पुढे आली. थोडक्यात काय, तर पेंडसे जेव्हा जेव्हा ‘दद्दा’चा विचार करीत, तेव्हा तेव्हा हा विषय त्यांना हुलकावणी देऊन ते पुन्हा कोकणातल्या मातीत मुरलेल्या, वाढलेल्या माणसांचाच विचार करू लागत, इतकी ही नाळ घट्टपणे बांधली गेली होती. पेंडसेंच्या मनात अखेपर्यंत घर करून असलेली ‘दद्दा’ मात्र त्यांना लिहिता आली नाही. कदाचित ही कादंबरी पेंडसेविश्वातील एक महत्त्वपूर्ण कादंबरी ठरली असती.
पेंडसेंचा जन्म ५ जानेवारी १९१९ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्य़ातील मुर्डी या गावी झाला. १९२४ मध्ये पेंडसे मुंबईला स्थायिक झाले ते कायमचे. वयाच्या ११ व्या वर्षांपर्यंत त्यांनी जो कोकण पाहिला होता, आपल्या मनात साठवला होता, त्यावर ते आयुष्यभर लिहीत राहिले. मग तो साकव असेल, बोंडलीची विहीर असेल, व्याघ्रेश्वराचे देऊळ असेल, किंवा नारळी-पोफळीच्या बागा असतील. त्या त्यांच्या प्रत्यक्ष अनुभवापेक्षा त्यांच्या भावविश्वाचा अतूट भाग झालेल्या होत्या. मुंबईच्या बेस्ट कंपनीत सेवानिवृत्तीपर्यंत नोकरी करून या संस्थेच्या आत्मीयतेपोटी त्यांनी १९७२ मध्ये ‘बेस्ट उपक्रमाची कथा’ हे पुस्तकही लिहिले.
श्री. ना. पेंडसेंना त्यांच्या लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यात महाराष्ट्र शासनाचे पाच पुरस्कार (हद्दपार, हत्या, कलंदर, संभूसाच्या चाळीत व चक्रव्यूह), साहित्य अकादमी पुरस्कार, महाराष्ट्र फाऊण्डेशनचा जीवनगौरव पुरस्कार, प्रियदíशनी पुरस्कार, लाभसेटवार साहित्यसन्मान पुरस्कार, कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा जनस्थान पुरस्कार हे काही महत्त्वाचे पुरस्कार सांगता येतील. अ. भा. मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाच्या रणधुमाळीपासून मात्र ते चार हात दूरच राहिले. १९ मार्च २००७ ला त्यांची लोकमान्य टिळकांवरची ‘हाक आभाळाची’ ही कादंबरी प्रकाशित झाली आणि २२ मार्च २००७ रोजी त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला. हा योगायोग त्यांच्या चाहत्यांना निश्चितच अस्वस्थ करणारा असा आहे. ५ जानेवारी २०१२ पासून श्री. ना. पेंडसेंची जन्मशताब्दी सुरू झाली आहे. त्यानिमित्ताने त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करण्यापेक्षा त्यांनी मराठी साहित्यविश्वाला काय दिले, त्यांनी दिलेल्या कुठल्या संचिताने मराठी कादंबरी समृद्ध झाली आहे, हेच पुन्हा एकदा तपासण्याचा हा प्रयत्न!

द बॅटल फॉर गॉड : (ए हिस्ट्री ऑफ फंडामेंटलिझम)-देवाधर्माचे प्रस्थ आणि प्रश्न!

2012-01-05T09:23:00.000-08:00

दहशतवाद- त्याचा उगम, वाढ आणि धर्माशी असलेली त्याची घट्ट सांगड या इतिहासाचं सखोल विश्लेषण अमेरिकन लेखिका कॅरेन आर्मस्ट्रॉंग यांनी त्यांच्या 'The Battle for God' या पुस्तकात केले आहे. धर्म, इतिहास, तत्त्वज्ञान हे अभ्यासाचे विषय असलेल्या आर्मस्ट्रॉंग यांनी इसवी सनापासून ते आजपर्यंतची इस्लाम, ख्रिश्चन आणि जुडाई (ज्यू) यातील प्रमुख धर्माची कठोर चिकित्सा अत्यंत परखड, धाडसीपणाने या पुस्तकात केली आहे. दोन हजार वर्षांच्या काळात या धर्माची पीठे असलेल्या देशांत इतर धर्मीयांना मिळालेला आश्रय वा पराकोटीचा छळ, त्यातून निर्माण झालेली द्वेषभावना, बदला घेण्याच्या वृत्तीची रुजवण, वाढ व प्रत्यक्ष कृतीची अपरिहार्यता ही प्रत्येक कालखंडातील संदर्भ देत आर्मस्ट्रॉंग यांनी विशद केली आहे.
इ.स. १४९२ हे वर्ष जगाचा इतिहास, भूगोल आणि भविष्य ठरविणारे, बदलविणारे कसे होते ही काहीजणांना माहीत नसलेली वा त्याचे महत्त्व उलगडून सांगणारी माहिती आर्मस्ट्रॉंग यांनी प्रारंभी दिली आहे. २ जानेवारी १४९२ रोजी स्पेनमधील ग्रॅनाडा शहरावर राजा फर्डिनांड आणि त्याची महाराणी इसाबेला यांनी विजय मिळविला आणि सारे शहर नवीन ख्रिश्चन धर्माच्या स्वागत कमानींनी, झेंडय़ांनी भरून गेले. लगेचच या ख्रिश्चॅनिटीच्या प्रसाराकरिता साम-दाम-दंड-भेद या साऱ्याचा अवलंब करत फर्डिनांडनी स्पेनमध्ये धुमाकूळ घातला. केवळ सात वर्षांत साऱ्या इस्लामला या देशातून हद्दपार केले आणि एकही मुसलमान रहिवासी नसलेला देश म्हणून स्पेनचे नाव इतिहासात कोरले.
त्यानंतर संपूर्ण ज्यू समाजाचे सक्तीने धर्मातर करण्याचा फर्डिनांडने सपाटा लावला. धर्मातर न केल्यास होणाऱ्या हत्येला घाबरून लाखो ज्यू देश सोडून परागंदा झाले. जे ख्रिश्चन झाले ते गुपचूप आपला मूळ धर्म पाळत नाहीत ही खात्री करण्याकरिता गुप्त पोलीस पहारा ((Inquisition) व या साऱ्यांना वेगळ्या वस्तीत बंदिस्त (GHETTO) केल्यामुळे धार्मिक असंतोषाची व त्यातून बदला घेण्याची बीजे ज्यू समाजात जास्त संघटितपणे मूळ धरू लागली. आणि तिसरी महत्त्वाची घटना म्हणजे फर्डिनांड / इसाबेलाच्या प्रोत्साहनामुळे कोलंबसाने भारताचा शोध घेण्याचा केलेला धाडसी प्रयत्न, जरी तो भारत शोधू शकला नाही तरी अमेरिकेचा शोध लावून साऱ्या युरोपात त्याने चैतन्याची, परदेशगमनाची व नवनवीन प्रदेश जिंकण्याची विजिगीषु वृत्ती फुलविली. सारा युरोप नव्या आधुनिक युगात प्रवेश करता झाला. जगाचे कानेकोपरे, नवप्रदेश आपल्या पंखाखाली घेण्याच्या त्याच्या इच्छा जास्त प्रबळ होऊ लागल्या.
त्यानंतर ब्रिटिश, फ्रेंच, डच, पोर्तुगीजांनी अनेक देशांवर आक्रमणे करून आपल्या वसाहती, अधिकार प्रस्थापित केले, धर्मातरे केली आणि पूर्वीच्या शांततेला सुरूंग लावण्याच्या वाती जगभर हळूहळू पेटू लागल्या. त्या काळी ख्रिश्चन धर्माच्या आधिपत्याखाली असलेला स्पेन हा युरोपातील प्रबळ व आधुनिक राहणीने प्रगत असलेला देश, पण त्याची दुसरी काळी बाजू म्हणजे मुस्लीम आणि ज्यू समाजाला त्याने दिलेले परागंदेपण. धर्माच्या नावाखाली अधर्माची, अमानवी आचरणे म्हणजे इतरांनाही तसं वागण्याची दिलेली मुभा, जी यापुढे या तीनही धर्मामधून एकमेकांवर कुरघोडी करत आजपर्यंत वाढतीच राहिली आहे. एक लाख तीस हजार ज्यू स्पेनमधून स्वत:ची घरेदारे, जमीनजुमला सोडून भयाने देशांतर करते झाले. त्याचा सल आज जगभराच्या ज्यूंना सलतो आहे आणि त्याच न्यायाने लाखो अरबांना पॅलेस्टाईनमधून ज्यूंच्या हल्ल्यांमुळे स्वत:च्या भूमीवर पाणी सोडून निर्वासित व्हावे लागते आहे हे साऱ्या अरब देशांना खुपते आहे.
स्पेनमधून ज्यूंबरोबरच देशोधडीला लागलेल्या धार्मिक समाज (धर्म) म्हणजे इस्लाम. युरोपात मुसलमानांचे अस्तित्व शून्य झाले असताना तोच इस्लाम तीन राजघराण्यांच्या साम्राज्य उभारणीने सोळाव्या शतकात जगाच्या इतर भागांत एक प्रभावी शक्ती म्हणून उभा राहिला. आशिया खंड अनतोलीया, इराक, सिरीया आणि उत्तर आफ्रिकेत आरोमन घराणी, इराणमधील सफावैद आणि भारत व उपखंडातील मोंगल घराणी यांनी अनेक शतके त्या देशांवर आपली अधिसत्ता संस्कृती गाजविली. इस्लामी धार्मिकतेची विविध रूपे या देशांमधून या राजकारण्यांनी रुजविली. जेव्हा इजिप्त १५१७ मध्ये आटोमन साम्राज्याचा एक भाग झाले तेव्हा विद्यापीठ महाविद्यालये सांस्कृतिक सुबत्तेने ते परिपूर्ण होत गेले. सिरीयातील दमास्कस म्हणजे अनेकांची स्वप्ननगरी होती. इतके ते संपत्ती विद्येने दुथडी भरून वाहत होते.
पण फ्रेंच, इंग्लिश यांच्या आधुनिक विचारचातुर्यापुढे मुस्लीम कमी पडले आणि पुढील काळात पुन्हा युरोपियन ख्रिश्चनांचा वरचष्मा या साम्राज्यांना ग्रासू लागला. भारतात ब्रिटिश आले आणि फ्रेंचांनीही आपल्या वसाहती वाढविण्यास सुरुवात केली.
विसाव्या शतकात या साऱ्या तीन धार्मिक सत्तांनी एकमेकांवरील कुरघोडीमुळे जगाचे स्वास्थ्य बिघडवून टाकले. प्रचंड दहशत आणि नरसंहार (नाझींनी ज्यू वंश संपविण्याकरिता केलेली साठ लाखांची हत्या) तर ज्यूंनी अरबांवर चालविलेले तेवढेच जबरी हल्ले, बोस्नियामध्ये मुसलमानांचे झालेले शिरकाण आणि अगदी अलीकडे (ख्रिश्चन) अमेरिकेचे मुसलमानांनी उद्ध्वस्त केलेले ट्विन टॉवर्स, या साऱ्यामुळे सारी आयुष्येच अर्थहीन झाली आहेत. नित्शेनी म्हटल्याप्रमाणे भयग्रस्तता, अशांती आणि जीवन व्यर्थ गेल्याची सततची जाणीव ही आधुनिकतेच्या मागेमागे धावण्याची फळे होती. आज सारे जग ती भोगते आहे. कॅरेन आर्मस्ट्रॉंग यांनी आपल्या या पुस्तकातील पहिल्या दोनशे पानांमधून या धार्मिकतेच्या देवाच्या सुंदर कल्पनेतून साकारलेल्या आणि नंतर आधुनिकतेच्या आहारी गेलेल्या या तीन प्रमुख धर्माच्या वाताहती, देवाचे दैत्यांत परिवर्तित केलेल्या त्यांच्या धर्ममरतडांचे उघडेनागडे रूप आपल्यापुढे मांडले आहे आणि त्यानंतरच्या शंभर-सव्वाशे पानांमधून त्यांनीच जन्माला घातलेल्या मूलतत्त्ववाद, अतिरेकी दहशतवाद याची गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे.
देवाकरिता सुरू केलेले युद्ध (The Battle for God) यातील वरची दोन प्रकरणे म्हणजे (साऱ्यांचाच झालेला) पराभव- Defeat आणि अगदी शेवटी पुढे काय- Afterward या समारोपानी कॅरेन आर्मस्ट्रॉंग यांनी धर्माबाबतीत जास्त संवेदनशील, आग्रही आणि त्यामुळे पराकोटीच्या असहिष्णू झालेल्या साऱ्यांना हा
इतिहास तपासा, हा धार्मिक उन्माद असला तरी समजून घ्या, असे आवाहन केले आहे. त्यांच्याच भाषेत- ११ सप्टेंबर रोजी अमेरिकेवर झालेला हल्ला हा अणुबॉम्बचा नव्हता तर जहाल आतंकवाद्यांनी साधलेली अघोरी दुष्टाव्याची प्रतिक्रिया होती. त्याचा सुगावा कुणालाच लागला नाही. आपल्या कट्टर धार्मिक श्रद्धेला कोणी तरी डिवचल्याची ती परतफेड होती. ही सारी त्या (अदृश्य) देवाकरितांची लढाई खेळताना आतंकवाद्यांना आम्ही गैर काहीच करत नाही, असेच वाटत होते व आहे. फक्त आमच्या देवाकरिता- धर्माकरिता लढतो आहोत. The Battle for God) . दुसऱ्या कोणत्याही देवाची, त्याच्या तत्त्वज्ञानाची सावलीही आम्ही आमच्या देवावर पडू देणार नाही एवढीच काळजी घेतो आहोत. आम्ही जगणार आणि मरणार ते केवळ आमच्या देवाकरिता. धार्मिक सोशिकता, सामंजस्य सारे बकवास आहे, ही आमच्या धर्मगुरूंची (?) शिकवण हाच आमचा आमच्या देवाकरिता लढण्याचा मूलमंत्र आहे.
सारे पुस्तक वाचून झाल्यावर वाटते-आकंठ धर्म, धार्मिक अस्मिता आणि कर्मकांडात बुडालेला समाज अशा विचारप्रवर्तक पुस्तकांनी बदलेल? देवाधर्माचे प्रस्थ, त्याच्या नावाखाली होणाऱ्या अतिरेकी हत्या, युद्धे थांबतील? याचे उत्तर पूर्ण नकारार्थी जरी गृहीत धरले तरी समाजाला या साऱ्या गदारोळापासून सावरायला, संवेदनशील, सहिष्णु करायला अशा वाचनविचाराची निश्चित गरज आहे. कॅरेन आर्मस्ट्रॉंग या महिलेने या विषयाला तळमळीने व असीम धैर्याने हात घातला आहे.
-कुमार नवाथे ,लोकसत्ता ग्रंथविश्व
kumar.nawathe@hotmail.com
द बॅटल फॉर गॉड :
(ए हिस्ट्री ऑफ फंडामेंटलिझम)
लेखक- कॅरेन आर्मस्ट्रॉंग
प्रकाशक- द रॅंडम हाऊस
पृष्ठे ३७१, मूल्य- १५ डॉलर.
इंग्लिश भाषेतील हे पुस्तक विकत घेण्यासाटी येथे click करा!

The Battle For God: A History Of Fundamentalism

Blending history, sociology, and spirituality, The Battle for God is a compelling and compassionate study of a radical form of religious expression that is critically shaping the course of world history.

About The Author:
Karen Armstrong is the author of numerous books on religious affairs including A History of God, The Battle for God, Holy War, Islam, Buddha, The Great Transformation, and The Case for God and two memoirs, Through the Narrow Gate and The Spiral Staircase. Her work has been translated into forty-five languages. In February 2008 she was awarded the TED Prize and began working on the Charter for Compassion, created online by the general public and crafted by leading thinkers in Judaism, Christianity, Islam, Hinduism, and Buddhism. The charter was signed in November 2009 by a thousand religious and secular leaders. She lives in London.

The Battle For God: A History Of Fundamentalism

Author: Karen Armstrong

Publisher: Random House Publishing Group

For Free home delivery ,Click here to purchase this book (English Language).

शिवराय समजून घेताना..(Shivaji :His Life And Times)

2011-12-27T04:32:00.000-08:00

-प्रशांत दीक्षित,लोकसत्ता ग्रंथविश्व

शिवाजी : हिज लाइफ अ‍ॅन्ड टाइम्स’ हा इतिहास संशोधक गजानन भास्कर मेहेंदळेलिखित ग्रंथ परममित्र प्रकाशनातर्फे लवकरच प्रसिद्ध होत आहे. हजार पानांच्या या ग्रंथात तत्कालीन अनेक नकाशे आणि दुर्मीळ चित्रेही समाविष्ट आहेत. ‘खुतूत ए शिवाजी’ या पर्शियन पत्रसंग्रहातील काही पत्रांच्या छायाप्रतीही त्यामध्ये आहेत. या ग्रंथाच्या निमित्ताने इतिहासकार गजानन मेहेंदळे यांच्याशी शिवराय आणि त्यांच्या कार्यकर्तृत्वासंबंधात केलेल्या या मनमुक्त गप्पा..

सच्च्या इतिहासकाराबरोबर गप्पा मारण्याचा आनंद काही वेगळाच असतो. जातिवंत इतिहासकार हे फक्त अस्सल कागदपत्रांतूनच बोलतात. तत्कालीन मूळ नकाशे, आकडेवारी यांची साथ घेतात. अभ्यासातील अपुऱ्या जागा वास्तववादी तर्क चालवून भरून काढण्याचा प्रयत्न करतात. तर्क चालविण्यासाठी ते बखरींचा आधारही घेतात, परंतु स्वत: मात्र बखर रचित नाहीत. असे इतिहासकार भूतकाळाचे आकर्षक, भावनोत्कट चित्र रंगवीत नाहीत. मात्र, त्यांच्या अभ्यासातून भूतकाळाबद्दलची माणसाची जाण आपोआपच वाढते. बखरकारांप्रमाणे इतिहासकार भूतकाळ साक्षात् जिवंत करू शकत नसले तरी त्यांच्यामुळे भूतकाळाची आजच्या काळाशी सांगड घालता येते आणि त्यातूनच भविष्याचा वेधही घेता येतो. असे इतिहासकार लोकप्रिय होत नाहीत, परंतु मैफिली गाजविणाऱ्या बखरकारांहून त्यांची कामगिरी खूपच मोलाची असते.
गजाजन मेहेंदळे यांची जातकुळी ही अशा सच्चा इतिहासकारांची आहे. गेली ४० वर्षे या माणसाने एकच ध्यास घेतला.. शिवाजीमहाराज समजून घेण्याचा! या ४० वर्षांत दिवसातील कित्येक तास शिवकाळाच्या विविध पैलूंचा अभ्यास करण्यात त्यांनी घालविले. हजारो कागदपत्रे नजरेखालून घातली. ग्रंथालये धुंडाळली. पायपीट केली. व्यक्तिगत उन्नतीकडे पूर्ण दुर्लक्ष करून झपाटल्यासारखे ते या शिवकाळाचा शोध घेत राहिले. त्याबद्दलच्या नवनव्या गोष्टी ते उजेडात आणत राहिले. त्यांनी व्यासपीठे गाजविली नाहीत की इतिहासविषयक परिषदांनाही ते उपस्थित राहिले नाहीत. फुटकळ लिखाण करून लोकप्रिय होण्याच्या फंदातही ते पडले नाहीत. मात्र, अखंड मेहनत घेऊन शिवकाळाबद्दलचा मजबूत दस्तावेज त्यांनी दोन खंडांत दहा वर्षांपूर्वी प्रकाशित केला. अर्थातच अन्य शिवचरित्रांप्रमाणे तो रसाळ नाही, चटकदार नाही. राजकारण्यांना उपयोगी पडेल असे त्यात काही नाही. मात्र, त्यातील तळटीपा, संदर्भ नुसते चाळले तरी इतिहास संशोधन ही काय चीज असते याची कल्पना येते. महाराजांनी राज्य कसे उभे केले, याचा बारीकसारीक तपशील या दोन खंडांत मिळतो. हा तपशील जरी रूक्ष वाटला तरी अवघ्या पन्नास वर्षांच्या आयुष्यात शिवाजीमहाराज ही व्यक्ती इतिहासावर खोल ठसा उमटवून जाण्यासारखी कामगिरी कशी करते याची माहिती यातून मिळते. अशावेळी शिवाजीमहाराजांची थोरवी एखाद्या दैवतापेक्षाही मोठी भासते आणि महाराज हा गप्पांचा, मते मिळविण्याचा विषय नसून कार्यक्षमतेने कारभार कसा करावा, हे त्यांच्याकडून शिकण्याचा विषय आहे हे कळते.
गजानन मेहेंदळे यांनी लिहिलेले महाराजांचे द्विखंडात्मक चरित्र प्रसिद्ध होऊन दहा वर्षे झाली. आता इंग्रजी भाषेत लिहिलेले त्यांनी लिहिलेले चरित्र प्रसिद्ध होत आहे. सुमारे हजार पानांच्या या ग्रंथात महाराजांचा काळ व महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाची उकल मेहेंदळे यांनी केली आहे. यानिमित्ताने त्यांच्याशी गप्पा मारण्याचा योग आला आणि महाराजांचे असामान्य व्यक्तित्व समजून घेण्यात दोन-अडीच तास कसे गेले हे कळले नाही.
‘१९७२ सालापासून मी शिवाजीमहाराजांचा अभ्यास करतो आहे..’ मेहेंदळे सांगू लागले.. ‘७२ साली मार्च महिन्यात मी महाराजांविषयी गंभीरपणे वाचायला सुरुवात केली. तेव्हापासून आजपर्यंत असा एकही दिवस उगवलेला नाही, की ज्या दिवशी मी शिवाजीबद्दल अभ्यास केला नाही. असा एकही दिवस नाही. तरीही अजून बराच अभ्यास बाकी आहे असे वाटते..’
‘लष्करी इतिहास’ हा खरा तर मेहेंदळे यांच्या अभ्यासाचा विषय. शाळेत असल्यापासूनच त्यांना लष्करी इतिहासाचे वेड होते. याबाबत कुलकर्णी या आपल्या इंग्रजीच्या शिक्षकांचे ते आभार मानतात. त्यांनी लहान वयातच इंग्रजी इतके घटवून घेतले, की इंग्रजी ग्रंथ वाचणे मेहेंदळे यांना कधीच जड गेले नाही. महाविद्यालयात प्रवेश करतानाच त्यांनी दुसऱ्या महायुद्धावरील चर्चिलचे खंड वाचून काढले होते. लष्करी इतिहास या विषयात एम.ए.ला ते पहिले आले. ‘वर्गात तीसच विद्यार्थी होते. पण ३०० असते तरी मीच पहिला आलो असतो!,’ असे ते आत्मविश्वासाने म्हणतात.
त्यांना पदवी हाती पडत असतानाच बांगलादेशातील युद्ध-घडामोडी सुरू झाल्या होत्या. त्या पाहण्यासाठी युद्धपूर्वकाळात आणि नंतर प्रत्यक्ष युद्धकाळात पाकिस्तानच्या दोन्ही सीमांवर मेहेंदळे पोहोचले. पाकिस्तानच्या अंतर्भागातही ते जाऊन आले. मूळ विषयाचा सखोल अभ्यास आणि त्याला प्रत्यक्ष पाहणीची जोड यातून या युद्धावर त्यांचे एक पुस्तक तयार झाले. परंतु नियमानुसार परवानगीसाठी ते लष्कराकडे पाठविण्यात आले. तेव्हा लष्कराने त्यातील काही तपशील त्यांना गाळण्यास सांगितले. मेहेंदळे यांनी त्यास नकार दिला आणि ते पुस्तक निघालेच नाही. या प्रकरणामुळे आलेले वैफल्य घालविण्यासाठी त्यांनी शिवाजीवर एक छोटे पुस्तक लिहिण्याचे ठरविले. लष्कराच्या स्टाफ कॉलेजमधील अभ्यासक्रमात ‘शिवाजी’ हा दहा मार्काचा विषय होता. त्या परीक्षेला उपयुक्त होईल असे गाईडवजा पुस्तक लिहिण्याचा मेहेंदळे यांचा मानस होता. अशा फुटकळ कारणासाठी त्यांनी शिवकाळात डुबी मारली, पण त्यातून अद्यापि ते बाहेर आलेले नाहीत.
‘या विषयाने मला अक्षरश: झपाटून टाकले. इतिहास संशोधक मंडळात मी अनेक कागदपत्रे तपासू लागलो. लष्करी इतिहासाचा मी एम. ए. असलो तरीही इतिहास संशोधनाची मला माहिती नव्हती. मार्गदर्शन करण्यासाठी कोणी गुरूही नव्हता. दत्तो वामन पोतदार, ग. ह. खरे असे दिग्गज आजूबाजूला असले तरी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे दडपण येत असे. मग स्वतच अभ्यास सुरू केला. शिवकालीन कागदपत्रे वाचण्यासाठी मोडी, फार्सी, उर्दू शिकलो. काही प्रमाणात पोर्तुगीज भाषाही शिकलो. विषयाची आवडच अशी लागली, की कोणतीही भाषा शिकणे जड गेले नाही. शिवाजी समजून घेण्यासाठी स्वाहिली शिकणे आवश्यक आहे असे जर मला वाटले तर मी उद्यापासून स्वाहिली भाषेचाही अभ्यास सुरू करीन..’ अभ्यासाबाबत अशी इच्छाशक्ती केवळ जातिवंत इतिहासकाराकडेच असते.
या अभ्यासातून मेहेंदळेंना महाराज कसे दिसले? महाराजांच्या कोणत्या गुणांनी त्यांना भारून टाकले?
‘महाराजांचे सतत उद्योगी, दीघरेद्योगी व्यक्तिमत्त्व..’ मेहेंदळे सांगू लागतात.. ‘पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे स्वराज निर्माण करावे याची ‘खरी’ इच्छा त्यांच्याकडे होती. इच्छा प्रत्येकालाच असतात. आपण बरेच काही करावे असे प्रत्येकाला वाटत असते. पण या इच्छा खोटय़ा असतात. खरी इच्छा बाळगली तर जगात बरेच काही शक्य आहे. स्वराज मिळते का हे जमले तर पाहू, असे शिवाजी म्हणत नव्हता. लहान वयातच त्याच्या मनात ही इच्छा आली आणि ती दिवसेंदिवस अधिकाधिक प्रज्ज्वलित होत गेली..’
‘मात्र तेवढय़ानेच भागत नाही. महाराजांमध्ये अनेक गुणांचे सुंदर मिश्रण झाले होते. असा गुणसंयोग सहस्रकात एखाद्याच्याच वाटय़ाला येतो. म्हणूनच शिवाजीच्या जवळपास जाणारा अजून जन्माला आलेला नाही असे मला प्रामाणिकपणे वाटते. शिवाजीकडे असलेल्या अनेक गुणांपैकी तीन गुण अत्यंत महत्त्वाचे. क्षमता, चारित्र्य आणि संवेदनशीलता. नीतिमत्तेचे, सदाचाराचे सतत वाढत गेलेले प्राबल्य हा महाराजांच्या आयुष्याचा एक विशेष होता. या प्राबल्यामुळे धैर्य, हिंमत या गुणांची ताकद कित्येक पट वाढली. त्यांच्या गुणांचे नैतिक दडपण शत्रूवरही पडलेले दिसते. मग स्वकीय त्यांच्यासाठी जीव देण्यास तयार झाले यात आश्चर्य ते काय! आग्रा येथील महासंकटातून महाराज बाहेर पडले ते या नैतिक गुणांमुळेच. स्वकीय व परकीय अशा दोघांवरही महाराजांनी अधिकार निर्माण केला तो या गुणांमुळेच!’
‘या गुणांना जोड होती ती संवेदनशीलतेची. दुसऱ्याच्या मनात आत्मीयता निर्माण करणे महाराजांना सहज जमत असे. हा माणूस आपली कदर करतो, आपली काळजी घेतो, असे प्रत्येकाला वाटे. प्रत्येक युद्धात कमीत कमी मनुष्यहानी होईल, याकडे ते लक्ष देत. त्यानुसारच लढाईची आखणी करीत. त्यामुळे सैन्यातही राजांबद्दल विश्वास होता. हा आपल्याला अनाठायी बळी चढवणार नाही, ही खात्री सैन्याला होती. याउलट, मोगलांच्या मोहिमांमध्ये रक्तामासांचा चिखल होई. बेदरकारपणे युद्धात सैन्याला लोटले जाई. महाराजांनी असे कधीही केले नाही.’
दुसऱ्याबद्दल संवेदनशील असल्यामुळे महाराजांचा- आजच्या भाषेत बोलायचे तर ‘ह्य़ुमन इन्शुरन्स’ बराच मोठा होता. त्यांच्या आयुष्यात वारंवार याची प्रचीती येते. आग्रा येथे औरंगजेबाचे निकटवर्तीयही महाराजांच्या बाजूने बोलताना आढळतात. हे घडण्याचे दुसरे कारण संभवत नाही. खुद्द औरंगजेबही महाराजांबाबत तितकासा दुष्टपणे वागलेला आढळत नाही. पुढे महाराज निसटले व राजगडावर पोहोचले. त्यानंतर त्यांचे दोन सहकारी उत्तरेत औरंगजेबाला सापडले. मुगल हेरखाते प्रमुखाच्या नातेवाईकाकडे ते लपून बसले होते. महाराजांचा ‘ह्य़ुमन इन्शुरन्स’ यावरून लक्षात येईल. मामुली शिक्षा करून औरंगजेबाने त्यांना सोडून दिले.’
यातून विषय निघाला तो आग्रा येथून झालेल्या महाराजांच्या सुटकेचा! आग्य््रााहून कोणत्या मार्गाने महाराज स्वराज्यात आले, याचा कोणताही ठोस पुरावा वा तपशील उपलब्ध नाही, असे मेहेंदळे सांगतात. तसा तो मिळणे आता शक्यही नाही. मात्र, साधारणपणे २५ ते ३० दिवसांत महाराज इथे आले, याबाबत इतिहासकारांत बऱ्यापैकी एकमत आहे. रोज जवळपास ६० कि. मी. दौड महाराजांनी केली असावी. असे करणे शक्य आहे. याबाबत रशियन सेनानी झुकॉव्ह याचा संदर्भ मेहेंदळे देतात. दुसऱ्या महायुद्धात नाव कमावलेला हा सेनानी पहिल्या महायुद्धात घोडदळात अधिकारी होता. त्याने सतत महिनाभर रोज ८० कि. मी. दौड मारली होती. तीही एका घोडय़ावर! यासाठी असामान्य शरीरशक्ती लागते. महाराजांनी अशीच दौड मारली असावी. कदाचित त्यांनी घोडे बदलले असतील. काही माणसे त्यांनी आग्य््रााहून पुढे पाठविली होती. त्यांनी घोडय़ांची सोय केली असेल. आग्य््रााहून परतल्यावर महाराज खूप आजारी पडले. प्रवासात झालेले अतोनात श्रम याला कारणीभूत असावेत.
सेनापती व मुत्सद्दी अशी दोन्ही अंगे महाराजांमध्ये एकवटली होती. मेहेंदळे त्याबाबत भरभरून बोलतात. महाराजांच्या आयुष्याचे तीन महत्त्वाचे टप्पे मानले जातात. यापैकी पहिल्या टप्प्यात त्यांनी सामथ्र्य जमा करीत नेले. सामथ्र्य व साहस याच्या जोडीने दुसऱ्या टप्प्यात त्यांनी अनेक संधी साधल्या आणि आपले राज्य विस्तारत नेले. हा खूप दगदगीचा काळ होता. यात काही वेळा त्यांना अपयशही आले. मात्र, याच काळात महाराजांच्या अंगचे गुण अधिकाधिक उंचावत गेलेले आढळतात. त्या बळावर तिसऱ्या टप्प्यात महाराजांनी त्यांना हव्या तशा संधी स्वतच निर्माण केल्या. परिस्थितीला आपल्याला हवे तसे वळण लावले आणि दक्षिणेपर्यंत स्वराज्य वाढवीत नेले. आलेली संधी साधणे हे सेनापतीचे काम, तर संधी निर्माण करणे हे मुत्सद्दय़ाचे काम. आपल्याला हव्या तशा संधी मुत्सद्दी कशा निर्माण करतो, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे महाराजांची दक्षिणेची मोहीम! महाराजांचे त्यावेळचे डावपेच मेहेंदळे यांच्याकडून ऐकताना मन थक्क होऊन जाते. त्या एका वर्षांत महाराजांनी ४० किल्ले घेतले, तर मोगलांना फक्त दोन किल्ले घेता आले.
विस्मयकारक वाटाव्यात अशा हालचाली करणे आणि सैन्याला गतिक्षम ठेवणे हे सेनापती म्हणून महाराजांचे वैशिष्टय़ होते. ‘शत्रूला ते थक्क करीत..’ मेहेंदळे सांगतात.. ‘याला जोड होती ती गुप्ततेची. ही गुप्तता केवळ हालचालींची नव्हे, तर हेतूंची गुप्तता. शिवाजी काय करीत असावा, ही विवंचना करण्यातच शत्रूचा बराच वेळ जाई. महाराज आपल्या हेतूंचा थांग शत्रूला लागू देत नसत.’
जदुनाथ सरकार यांच्यासारख्या इतिहासकारांनी शिवाजीमहाराजांबद्दल अनेकांचे मत कलुषित करून ठेवले आहे. मराठी कागदपत्रांचा अभ्यास न करता सरकार यांनी बरेच निष्कर्ष काढले आहेत. त्यामुळे मराठय़ांची ‘लुटारू’ अशी प्रतिमा उत्तर भारतात तयार झाली. याबाबत विचारता मेहेंदळे म्हणाले की, ‘महाराजांनी सुरत लुटली. अन्य काही लुटीही केल्या. मात्र, त्याची खोलवर कारणमीमांसा कोणी केली नाही. त्यामागे आर्थिक कारणे होती. त्यावेळी मुघलांचा वार्षिक महसूल २२ कोटी रुपयांचा होता, तर महाराजांचा जेमतेम एक वा सव्वा कोटीचा होता. मुघलांकडे दोन लाख खडे सैन्य होते. त्या हिशेबाने महाराजांकडे १० हजारांचे सैन्य असणे अपेक्षित होते. प्रत्यक्षात ते ४० हजार होते. आता या ४० हजार इतक्या सैन्यासाठी पैसा उभा करणे आवश्यकच होते. स्वातंत्र्याकरता मोठय़ा सत्तेविरुद्धात युद्ध करायचे ठरविले तर लहान सत्तेला लूट करावीच लागते. तेव्हा नैतिक प्रश्नांची ऐतिहासिक प्रश्नांशी गल्लत करता कामा नये.’
..मेहेंदळेंशी गप्पांचा हा ओघ सुरूच राहतो. त्यातून अनेक अंगांनी महाराजांचे चरित्र उलगडत जाते. हा ओघ थांबणारा नसतो. शिवाजीमहाराजाचे गुण सांगावे तेवढे थोडेच. मग सर्वाधिक गुणवैशिष्टय़ कोणते, असे विचारले असता मेहेंदळे चटकन् म्हणाले की, ‘आपले राज्य स्थापन करणे हा महाराजांचा गुण होताच; पण राज्य स्थापन केल्यावर ते चालवायचे कसे, याचा स्पष्ट कार्यक्रम त्यांनी तरुणपणातच तयार केला होता. हे त्यांचे वैशिष्टय़ आगळेवेगळे आहे. वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी स्वतची मुद्रा घडविली. ती पुन्हा कधीही बदलावी लागली नाही. त्यामध्ये भर घालावी लागली नाही. फेरफार करावा लागला नाही. आयुष्यात आपल्याला काय करायचे आहे, याबद्दलची इतकी स्पष्ट कल्पना अन्य कुणा ऐतिहासिक व्यक्तीमध्ये आढळून येत नाही. अशी निसंदिग्धता व त्यानुसार वर्तन हा शिवाजीमहाराजांचा फार मोठा गुण मला वाटतो..’

इतिहासकारांची उदार दृष्टी
पुण्यातील भारत इतिहास संशोधन मंडळामध्ये बसून गजाननराव मेहेंदळे यांचे सर्व संशोधन सुरू असते. सदाशिव पेठेतील या दगडी वास्तुबद्दल मेहेंदळ्यांना खूप आत्मीयता आहे. या वास्तुने थोर इतिहास संशोधक पाहिले. त्यांच्याबद्दल मेहेंदळे अतीव आदराने बोलतात. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे हे तर ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व. मेहेंदळेंना त्यांचा सहवास लाभला नाही, परंतु दत्तो वामन पोतदार यांची भाषणे त्यांनी ऐकली. ग. ह. खरे यांचे काम त्यांनी जवळून पाहिले. मोडी लिपीतील तज्ज्ञ माधवराव ओंकार यांच्याबरोबर त्यांनी काम केले. ‘मोडीच्या अभ्यासामुळे देवनागरी वाचायला वेळ मिळत नाही,’ असे सांगणारे ओंकार किंवा ‘आयुष्यातील एकही क्षण मी फुकट घालवला नाही,’ असे ठामपणे सांगणारे खरे यांच्या व्यक्तिमत्त्वांचा मेहेंदळेंवर खूप परिणाम झाला. दत्तो वामन पोतदार यांनी शिवचरित्र लिहिले नाही याबद्दल त्यांच्यावर टीका केली जाते. पण इतिहास संशोधन मंडळ उभे करण्यासाठी पोतदारांनी भरीव काम केले याचा मात्र टीकाकारांना विसर पडतो. या कामाचे अनेक दाखले मेहेंदळे देतात. पण त्यांना सर्वात महत्त्वाचा वाटतो तो पोतदारांचा उदार दृष्टिकोन. यासंबंधातील एक आठवण मेहेंदळेंनी सांगितली.
जदुनाथ सरकारांची मराठय़ांच्या इतिहासाबद्दल स्वल्पदृष्टी होती. त्याबद्दल त्यांचा मराठी इतिहासकारांनी जोरदार प्रतिवादही केला. मात्र, इतिहासकार म्हणून सरकारांबद्दल सर्वाना आदरच होता. गो. स. सरदेसाई हे सरकारांच्या प्रभावाखाली असल्याने त्यांचेही मराठी इतिहास संशोधकांबद्दल फारसे चांगले मत नव्हते. तरीही भारत इतिहास संशोधक मंडळात त्यांचे छायाचित्र लावण्याचा निर्णय घेण्यात आला. हे ऐकल्यावर सरदेसाई अस्वस्थ झाले. आपल्याशी मतभेद असूनही ही संस्था आपला सत्कार कसा काय करते, असा प्रश्न त्यांना पडला. तेव्हा दत्तो वामन पोतदार त्यांना म्हणाले, ‘मतभेद असले म्हणून काय झाले? अहो, पैलवानाचा फोटो हा तालमीतच पाहिजे.’
भारत इतिहास संशोधन संस्था ही अभ्यासाची तालीम असून इतिहास संशोधनाचे सरदेसाई हे पैलवान आहेत, असे पोतदार यांनी मोठय़ा मनाने मान्य केले होते.

शिवराज्याचा कारभार
शिवाजीमहाराज कारभार कसा करीत, याचे अनेक तपशील मेहेंदळे सांगतात. महाराजांचे अष्टप्रधान मंडळ असले तरी त्यांचे काम सल्ला देण्यापुरतेच होते. निर्णय महाराज स्वतच घेत, असे मेहेंदळे यांचे ठाम म्हणणे आहे. हे मंडळ वास्तविक मंत्र्यांचे नसून सचिवांचे होते. आजचे सचिव जसे काम करतात तसे हे अष्टप्रधान मंडळ काम करी. ते महाराजांना माहिती पुरवीत, परंतु निर्णय हा शिवाजीचा स्वतचा असे.
बारीकसारीक तपशिलावर महाराजांची नजर असे. अनेक पत्रांमधून ही गोष्ट लक्षात येते. आपली मर्यादा सोडून काम केलेले महाराजांना खपत नसे. अगदी पाटीलकीच्या व्यवहारातही महाराज लक्ष घालीत. करंजा वाडीच्या पाटलांना महाराजांनी एक सणसणीत पत्र लिहिले होते. पाटलाने मागचा-पुढचा विचार न करता स्वतंत्रपणे निर्णय घेणे महाराजांना पसंत पडले नाही. ‘साहेब माणसाचे माणूस ओळखतो,’ असा इशारा त्यांनी पाटलांना दिला व सांगितल्याप्रमाणेच काम करण्याचा आदेश दिला.
व्यवस्थापनशास्त्राचा विचार करता नेत्याने इतक्या तपशिलात जाणे योग्य नाही. ‘कनिष्टांवर काम सोपवून द्या, त्यात लुडबूड करू नका,’ असे आजचे व्यवस्थापनशास्त्र शिकवते. मेहेंदळे याबाबत दुसरा विचार मांडतात. संस्था उभी राहिली की असे करणे योग्य ठरत असेल; पण पायाभरणीचे काम करणारे सर्वच नेते तपशिलाबाबत फार दक्ष असतात. आपल्या कार्याची वीट न् वीट ते स्वत रचत असतात. त्यामुळे ही लुडबूड ठरत नाही. उलट, उत्तम मार्गदर्शन होते. महाराजांसारख्यांना हे शक्य होते याचे मुख्य कारण म्हणजे एकाच वेळी अनेक पातळ्यांवर काम करण्यासाठी आवश्यक असणारी अफाट कार्यशक्ती महाराजांजवळ भरपूर होती. अशी कार्यशक्ती हीसुद्धा थोर नेतृत्वाची खूण असते.
जवळचे आणि लांबचे उद्दिष्ट
स्वराज्यप्राप्तीसारखे दूरचे उद्दिष्ट मनात घट्ट धरून ठेवायचे आणि त्याचवेळी जवळच्या उद्दिष्टांवरील नजरही हलू द्यायची नाही, हे महाराजांना सहज साधत असे. लांबच्या उद्दिष्टांकडे लक्ष ठेवून त्यांची आजची लढाई होत असे. याबाबतची फ्रेंच प्रवाशाने लिहिलेली आठवण मेहेंदळे सांगतात..
कारे नावाचा फ्रेंच प्रवासी मुंबईहून कोकण, हैदराबाद मार्गे दक्षिणेकडे गेला. तो राजापूरला पोहोचला तेव्हा महाराज हैदराबादला होते. राजापुरात त्याची गाठ अण्णाजी दत्तो या महाराजांच्या एका कारभाऱ्याशी पडली. महाराजांच्या या मोहिमेविषयी अण्णाजी दत्तो त्याला म्हणाले की, ‘कधी ना कधी औरंगजेब स्वराज्यावर चालून येणार याची महाराजांना खात्री आहे. त्याचा मुकाबला करताना हाताशी असावा म्हणून दक्षिणेतील मुलुख आम्ही काबीज करीत आहोत.’
महाराजांनी जिंजीपर्यंत मजल मारली आणि तो किल्ला हस्तगत केला. पुढे औरंगजेबाच्या स्वारीच्या वेळी रामचंद्र अमात्य यांनी याच किल्ल्यात राजाराम महाराजांना नेऊन ठेवले. महाराजांनी काबीज केलेल्या या मुलखामुळेच औरंगजेबाला प्रत्युत्तर देणे पुढच्या काळात मराठय़ांना शक्य झाले.

‘शिवाजी : हिज लाइफ अ‍ॅन्ड टाइम्स’

(लवकरच प्रसिध्द होणार)
-इतिहास संशोधक गजानन भास्कर मेहेंदळे
-परममित्र प्रकाशन

[This article is about the Great Maratha Warrior Shivaji. Shivaji :His Life And Times-This book is written by famous historian Shri.Gajanan Mehendale From Maharashtra,India.]

The Open Ciry-कथेच्या बंधनात न अडकलेली कादंबरी

2011-12-05T08:02:00.000-08:00

आपण राहतो ते शहर आपल्या अनुभवविश्वाच्या केंद्रस्थानी आणून त्याच्या पाश्र्वभूमीवर स्वत:ला शोधण्याचा प्रयत्न ओरहान पामुकने आपल्या इस्तंबूल या अतिशय हळव्या पण साजऱ्या लेखनात केला आहे. आपले शहर आणि आपण या एकमेकांना परावर्तित करणाऱ्या दोन प्रतिमा आहोत. शहराचे आणि आपले व्यक्तिमत्त्व एकमेकांशी घट्ट जोडले गेले आहे, ही माणूस म्हणून माझी फार प्रबळ आणि मूळ भावना आहे. त्यामुळे शहरी मानसिकतेतून तयार झालेले उत्तम चित्रपट आणि साहित्य, चित्रकला यांच्यापर्यंत मी हिरीरीने पोहोचतो किंवा ते माझ्यापर्यंत वाट काढत येतात .
‘द ओपन सिटी’ हे पुस्तक माझ्यापर्यंत वाट काढत आलेले आहे. गेले काही दिवस माझ्या लगत असलेल्या काचेबाहेर माझे शहर सरकत जात असताना मी या पुस्तकामध्ये शांतपणे अडकून गेलेलो आहे.
टेज्यू कोल या नायजेरियन वंशाच्या अमेरिकन लेखकाची ‘द ओपन सिटी’ ही पहिली कादंबरी आहे. न्यूयॉर्क शहराविषयी लेखकाने केलेले हे एक हळवे चिंतन आहे. कादंबरीचा नायक ज्युलियस हा एक तरुण नायजेरियन वंशाचा मानसोपचारतज्ज्ञ आहे. त्याच्या न्यूयॉर्क शहरामध्ये चाललेल्या लांब लांब फेरफटक्यांमधून त्याने स्वत:च्या दुखावलेल्या मन:स्थितीचा अदमास घेण्याची अनुभवलेली प्रक्रिया हा या कादंबरीचा गाभा आहे.
‘द ओपन सिटी’मधील न्यूयॉर्क हे world trade center उद्ध्वस्त झाल्यानंतरचे न्यूयॉर्क शहर आहे. ते आजचे आहे त्यामुळे प्रथमत: हे पुस्तक महत्त्वाचे आहे. कारण वर्तमानाविषयी काही सकस असे सापडण्याची शक्यता कादंबरीसारख्या साहित्यप्रकारात कठीण होण्याचा आजचा काळ आहे. त्यामुळे आजचे काही असे मांडताना लेखकाने, पर्यायाने ज्युलियस या नायकाने आपल्या प्रथमपुरुषी निवेदनामधून आपल्या संपूर्ण जगण्याचा घेतलेला प्रभावी असा वेध या पुस्तकात जाणवतो आणि कोणत्याही चांगल्या कादंबरीप्रमाणे सत्य आणि कल्पित वास्तव याच्या सीमारेषा या पुस्तकाच्या बाबतीत धूसर होत जातात. ज्युलियस मूळचा नायजेरियन कुटुंबातला. या मुलाच्या आयुष्याचा प्रवास नायजेरिया मार्गाने बेल्जियम आणि आता अमेरिका असा सर्वत्र पसरलेला आहे. ज्युलियस सध्या मानसोपचारतज्ज्ञ म्हणून न्यूयॉर्कमध्ये रेसिडेन्सी करीत आहे. नुकतीच नादेजे ही त्याची प्रेयसी त्याच्यापासून दुरावली गेली आहे. आपल्याला अचानक आलेले हे एकटेपण कशातून आले आहे, हे न कळून तो न्यूयॉर्कच्या रस्त्यांवर सध्या दिवस-रात्र चालत सुटला आहे. आपण सुशिक्षित, स्वतंत्र आणि बुद्धिमान आफ्रिकन आहोत ही जाणीव त्याच्याबरोबर सतत प्रवास करते आहे. न्यूयॉर्क शहरातल्या पक्ष्यांविषयी, झाडांविषयी, ऋतूंविषयी आणि चित्र-विचित्र माणसांविषयी अतिशय गडद अशी वर्णने करत तो चालला आहे. ही एक चालती कादंबरी आहे, ज्याची सोबत करणे वाचक म्हणून आपल्याला आनंददायक वाटते. सर्वात महत्त्वाची बाब म्हाणजे ही एक कथाहीन कादंबरी आहे. कथेच्या बंधनात न अडकलेले फिक्शन वाचणे हा फार मोकळे करणारा अनुभव असतो.
ज्युलियस हा मानसोपचारतज्ज्ञ असल्याने तो आजूबाजूला घडणाऱ्या गोष्टींचे ताबडतोब विश्लेषण करू लागतो आणि त्या विश्लेषणाच्या प्रक्रियेत तो गुंतत जातो. हा मानसोपचारतज्ज्ञ स्वत: अजिबातच बऱ्या मन:स्थितीत नाही, पण त्याची बुद्धी आणि जाणीव तल्लख आहे. अशा कात्रीत सापडून एकटेपणावर मात करायला शहरभर तरंगत फिरत आपल्या आयुष्याविषयी ज्युलियस आपल्याला जे सांगतो, त्या सर्व विचारांना शांत चिंतनाची लय आहे.
या पुस्तकात अतिशय वेधक व्यक्तिचित्रे आहेत; त्यांपकी एक आहे ज्युलियसचे वयोवृद्ध जपानी गुरू सायटो. डॉक्टर सायटो न्यूयॉर्कमधील आपल्या भल्या मोठय़ा सुंदर सदनिकेत राहतात. आपल्या जुन्या विद्यार्थ्यांपकी कोणीही केव्हाही येऊन आपल्याला भेटावे, गप्पा माराव्यात आणि काही नवी पुस्तके आपल्याला वाचून दाखवावीत या इच्छेने सायटोंनी आपल्या घराचे दरवाजे सतत उघडे ठेवलेले आहेत. ज्युलियसचे प्रोफेसर सायटोंशी फार जवळचे नाते आहे. प्रोफेसर सायटोंच्या आजकालच्या भेटी आणि आठवणी, अनेक दिवसांनी फोन केल्यावर त्यांच्या मृत्यूची मिळालेली बातमी हे या प्रवासवजा कादंबरीतले फार प्रभावी प्रसंग आहेत.
दुसरी व्यक्ती आहे ज्युलियसची आजी, जिला तो बोलीभाषेत ‘ओमा’ म्हणतो. ज्युलियसच्या आईची आई. ओमा ज्युलियसच्या आयुष्यामधून हरवून गेली आहे आणि आत्ता या मोठय़ा शहरात फिरताना अंगावर पाणी पडावे तशा ज्युलियसला ओमाच्या आठवणी येत आहेत. ओमा ब्रुसेल्समध्ये राहते किंवा राहायची. कुटुंबाशी संबंध दुरावल्यानंतर तिचे काय झाले हे ज्युलियसला माहिती नाही. कादंबरीच्या एका टप्प्यावर ज्युलियस तीन आठवडय़ांची सुट्टी काढून ब्रुसेल्सला जातो. आणि फोनच्या जुन्या याद्यांमधून ओमा नावाच्या सगळ्यांना फोन करीत राहतो. न्यूयॉर्कमधले रस्त्यांवरचे प्रवास ब्रुसेल्समध्ये सुरू होतात आणि ज्युलियसचे मन एका शहराचे रूप धारण करते.
ब्रुसेल्समध्ये एक मुस्लीम ज्युलियसचा मित्र बनतो. त्याच्या आयुष्याशी आजचा काळ आणि आपले असणे ज्युलियस पडताळून पाहत राहतो. ते प्रसंग विशेष कौशल्याने लेखकाने या कादंबरीच्या प्रवासात गुंफले आहेत. ‘द ओपन सिटी’ ही अशा प्रकारे समोर येणाऱ्या आणि निघून जाणाऱ्या पात्रांनी गच्च भरलेली कादंबरी आहे.
एका भलत्याच देशात जन्मून न्यूयॉर्कसारख्या मिश्र समाजात राहणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचा आपण नक्की कोण आहोत, हा अस्तित्वाचा शोध सतत चालू असतो. ज्युलियस आफ्रिकन आहे आणि स्वकष्टावर, बुद्धिमत्तेच्या जोरावर चांगले आयुष्य जगणारा तरुण आहे. त्याची त्वचा वेगळी आहे, पण अंतर्मन वेगळ्याच रसायनाचे आहे, ही जाणीव त्याला सबंध कादंबरीभर प्रश्न निर्माण करीत त्रास देत राहते. कथा नसलेल्या या कादंबरीमध्ये आधुनिक मिश्र शहरी समाजामध्ये तयार होणाऱ्या अस्तित्वविषयक प्रश्नांचे फार मोठे नाटय़ आहे.
वेगळ्या आणि अपरिचित साहित्यिक वंशाच्या लेखकाची ही कादंबरी वाचण्यासारखी का आहे, याचे महत्त्वाचे कारण म्हणजे या कादंबरीच्या नायकाचा चेहरा कसा असेल, याची कल्पना ही कादंबरी वाचताना आपल्याला करता येत नाही. कादंबरीतल्या प्रत्येक इतर पात्राचे चेहरे आपल्या डोळ्यासमोर येतात, पण ज्युलियस कसा दिसतो, ही कल्पना काही केल्या आपल्याला करता येत नाही.
-सचिन कुंडलकर ,लोकसत्ता ग्रंथविश्व साठी
kundalkar @ gmail .com
द ओपन सिटी : - टेज्यू कोल
रँडम हाऊस पब्लिकेशन, न्यूयॉर्क

लीव्हिंग मायक्रोसॉफ्ट टू चेंज द वर्ल्ड(Leaving Microsoft to Change the World-John Wood)

2011-11-26T06:24:00.000-08:00

गेली काही वर्षे दहशतवाद हा जगाला भेडसावणारा आणि चिंतित करणारा प्रश्न जिथे-तिथे हिरीरीने मांडला जात आहे. त्याच्या बीमोडाकरिता अब्जावधी रुपयांची बरसात प्रत्येक देश आपापल्या क्षेत्रात करीत आहे. हा दहशतीचा प्रश्न एकदा निकालात निघाला की मग जणू सारे अरिष्ट चिंता मिटून जग आनंदमयी होणार, असे चित्र डोळ्यांपुढे उभे राहते आहे आणि त्यामुळे यापेक्षाही काळजीदायक वास्तवाकडे नकळत आपली डोळेझाक होत आहे. दहशतवादाचा उगम होण्यामागे आहे ते जगातील भयानक दारिद्रय़ आणि निरक्षरता. आज सारा समाज या वस्तुस्थितीला विचारातच घेत नाही. एक तर तो स्वत:च्या कोषात तरी पूर्ण दंग आहे वा दहशतवादाच्या सावटाखाली.
पण सर्व आलबेल वाटणाऱ्या जगातील न दिसणाऱ्या या दारिद्रय़ाची, या निरीक्षरतेची जाणीव मायक्रोसॉफ्टमधील तरुण अमेरिकन व्यावसायिक जॉन वूडने `Leaving Microsoft to Change The World' या आपल्या पुस्तकाने जगाला पुन्हा एकदा करून दिली आहे. जॉन वूडचे हे पुस्तक म्हणजे योगायोगाच्या प्रवासाची कहाणी आहे. जॉन हा सुट्टीत नेपाळमध्ये गिर्यारोहण करायला येतो तेव्हा हिमालयाच्या सान्निध्याने अध्यात्माकडे ओढला जातो. सारं जग विसरून तो सुट्टी आनंदाने उपभोगतो. जवळच्या खेडेगावातील एका लहानशा शाळेत तेथील गावकऱ्यांच्या आग्रहामुळे जातो आणि पुढे.. पुढे त्याचे सारे आयुष्यच बदलते.
या शाळेतील एका खोलीत कुलपात बंद करून ठेवलेली मोजकीच तीन-चार पुस्तके म्हणजे शाळेचे ग्रंथालय. रस्त्यावर सहजी रद्दीत मिळणारी ती पुस्तके, पण त्याचं अप्रूप तेथील निरागस मुलांना, त्यांच्या शिक्षकांना अपार, अमूल्य ठेव्याप्रमाणे ती पुस्तके हाच त्या मुलांच्या शिक्षणाचा ध्यास.
जॉन वूड आपल्या पुस्तकात पुढे लिहितो की, ७० टक्के निरक्षरता असलेल्या नेपाळमध्ये एवढय़ाशा खेडय़ातील ही शिक्षणाकरिता तरसणारी मुलं पाहून मला माझं बालपण आठवलं. तिथून निघताना मला गलबलून आलं. ‘सर, तुम्ही परत या, पण येताना पुस्तकं घेऊन या,’ या विनंतीनं तर मी अश्रूमय झालो. त्यांना पुस्तके आणण्याचं आश्वासन मी दिलं तर खरं, पण त्यांच्या पुढच्या वाक्यांनी जमिनीवर वास्तवात आलो. शिक्षक म्हणत होते, ‘आजवर हजारो प्रवासी आले, आश्वासन देऊन गेले, पण कुणीच परतलं नाही.’
नाटक-सिनेमाची कथा वाटावी, या पद्धतीने जॉन वूडने हा प्रवास कथन केला आहे. अध्यात्माची गोडी लागलेला जॉन वूड अंतर्मुख होऊन श्रीमंत देशांच्या तुलनेतील ही भयाण दारिद्रय़ाची, निरक्षरतेची दरी पाहतो. स्वत:ची लठ्ठ पगाराची नोकरी, जगभरातील मोठमोठय़ा शहरांतील भ्रमंती, साऱ्या सुखसोयींची मुबलकता याची त्या लहानग्या शाळेशी तुलना करू लागतो. अस्वस्थ होतो, बुद्ध मठात जातो, चिंतन ध्यानधारणा करतो आणि प्रचंड मानसिक घालमेलीत त्रस्त होतो. अमेरिकेत परतल्यावरही त्याला नेपाळी मुलांचे चेहरेच खुणावत राहतात.
बिल गेट यांच्या दौऱ्यावर जेव्हा तो चीनला जातो तेव्हा तेथील मोठय़ा टेलिव्हिजन इन्टरव्ह्य़ूकरिता बिल गेट यांचा सहाय्यक म्हणून रात्रंदिवस राबतो. बिल गेट मुलाखत देतात, पण जॉन वूडच्या त्यामागच्या श्रमाला फारशी किंमत देत नाहीत आणि वूडच्या मनात ही सारी श्रीमंती, संपत्ती, हजारो कोटींचे व्यवहार, त्यांनी अजून श्रीमंत होणारी मोजकी राष्ट्रे, माणसे याबद्दल घृणा निर्माण होते. केवळ भरपूर पैसे व सुरक्षिततेचं कवच याला आहारी जाऊन माझी तितकीशी जरुरी नसलेल्या बिल गेटकडे मी नोकरी करणं व ७० टक्के निरक्षर, पण ज्ञानाची आस असणाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करणं समर्थनीय आहे? आज त्यांना माझी जरुरी असताना माझ्या केवळ स्वार्थापोटी त्यांच्याकडे पाठ फिरविणे योग्य आहे? आणि या साऱ्या विचारमंथनाने एका ‘नव्या’ जॉन वूडचा जन्म होतो. एकोणिसाव्या शतकात Andrew Cornegie हा धनाढय़ पोलाद व्यावसायिक अमेरिकेत अगदी वेगळ्या पद्धतीने जीवन जगला आणि इतिहासात अजरामर होऊन गेला. एका क्षणी अ‍ॅण्ड्रय़ूने आपला सारा धंदा विकून (१९०१ मध्ये) मिळालेली सारी संपत्ती ($ 200 million) शिक्षण, ग्रंथालये यांच्या निर्मिती प्रसाराकरिता ट्रस्ट करून जनतेला देऊन टाकली आणि तो भौतिक सुखांपासून दूर झाला. अ‍ॅण्ड्रय़ू हा जॉन वूडचा आदर्श होता, त्याला समोर ठेवून त्याच्याच पावलांवर पाऊल टाकत, त्याचे अनुकरण करीत जॉन वूडने आपल्याला भरपूर पैसा, सुखसुविधा मिळवून देणाऱ्या नोकरीचा त्याग केला आणि नेपाळ हे आपले कार्यक्षेत्र ठरविले आणि त्यातून उभी राहिली ‘खोली ग्रंथालयाची’ (Room To Read) ची संकल्पना.
पुस्तकातील ही सुरुवातीच्या प्रकरणातील जॉन वूडच्या मानसिक हेलकाव्यांची कहाणी, तर नंतरची पुढची सारी प्रकरणे म्हणजे वृद्धिंगत होत जाणारे ‘रूम टू रीड’च्या यशस्वितेचे प्रगतीपुस्तक आहे. जॉन वूडने केलेले प्रयत्न, त्याच्या वडिलांकडून, मैत्रिणीकडून, अनेक अनोळखी लोकांकडून मिळालेला पाठिंबा, हजारोंनी पुस्तकांची जमवाजमव सारे स्तिमित करणारे आहे. ग्रंथालयापासून सुरू झालेली वूडची कल्पना यात्रा पुढे शाळा उभारणीकडे वळते. केवळ एकच देश (नेपाळ) सोडून व्हिएतनाम, कंबोडिया, श्रीलंका, भारत इथपर्यंत पसरते. मायक्रोसॉफ्टमध्ये नोकरीस असताना दिनरात `Nothing Small Every Thing Big' हे एकच घोषवाक्य सतत जॉनच्या कानांवर पडायचे. त्याच्याच परिणामी हेच सूत्र या सामाजिक कार्यातही त्याने राबविले आणि आशिया-आफ्रिकेतील सात देशांमध्ये अल्पावधीत प्रचंड मोठे स्पृहणीय काम उभे केले. जगभरातून सतत मदतीचा ओघ चालू राहण्याकरिता भिक्षा मागीत भ्रमंती चालू ठेवली.
आज ५० लाख मुलांना साक्षर करण्याचे ध्येय त्याने उराशी बाळगले आहे. मुलास साक्षर केले तर फक्त तो मुलगा साक्षर होतो, पण एक मुलगी साक्षर झाली तर सारं कुटुंब साक्षर होतं, यावरच्या श्रद्धेने तो मुलींना हलाखी अज्ञानातून बाहेर काढण्याकरिता धडपडतो आहे.
अनेक पारितोषिके मिळालेल्या त्याच्या या ‘विना नफा संस्थे’ने चार हजारांहून अधिक ग्रंथालये, ४० लाखांहून अधिक पुस्तकांचे वाटप/निर्मिती, ४०० शाळांची उभारणी, तर चार हजार मुलींना शिष्यवृत्ती देऊन शिक्षण प्रसाराचं आगळंवेगळं काम अनेक देशांतून केलं आहे.
हे पुस्तक अधूनमधून थोडंसं कंटाळवाणं वाटणारं, काही ठिकाणी आत्मप्रौढी मिरविणारं जरी असलं, तरी निलरेभी व्यावसायिक दृष्टिकोनातून सामाजिक कार्यही कसं यशस्वितेचं शिखर गाठू शकतं, याचं समाजकार्याची आवड, तळमळ असणाऱ्यांकरिता मार्गदर्शक आहे.
नवश्रीमंतीचे वारे जगभर वाहत असताना, नवनवीन चैनीची उपभोगाची साधने सहजी उपलब्ध होत असताना आणि परदेशवारीचे ग्रह साऱ्यांच्याच भाग्यरेषेवर चमकत असताना दारिद्रय़ाचा सभोवताली पसरलेला अंधार आणि त्यातील लाखो निरक्षर हे अजून दूर काळोखात लोटले जाताहेत. समाज श्रीमंती शिखराकडे कूच करताना प्रत्येक पायरीने दारिद्रय़ाची दरी खोल खोल होत जाते आहे. पण काळोखाकडे बघायचेच नाही म्हटल्यावर व बघितल्यास शिखर चढतानाची पायरी घसरून खाली पडण्याची भीतीच बाळगल्यावर उपेक्षितांच्या आयुष्यात सुखाची पहाट तरी कधी उगवणार? म्हणूनच जॉन वूडचं मोठेपण जाणवतं ते त्याच्या निश्चयात. संपन्न अमेरिकेतील मोठय़ा पगाराचा सत्ता-संपत्तीचा लोभ सोडून त्याने घेतलेल्या निर्णयात.`Leaving Microsoft to Change the World' हे पुस्तक म्हणजे जॉन वूडची कृतिगाथा नुसती वाचनीयच नाही तर अनुकरणीय आहे.
लीव्हिंग मायक्रोसॉफ्ट टू चेंज द वर्ल्ड:
लेखक : जॉन वूड
प्रकाशक : हार्पर, पृष्ठे : २७८
मूल्य : १६.९९ यूएस डॉलर
कुमार नवाथे - लोकसत्ता ग्रंथविश्व
kumar.nawathe@hotmail.com

पुन्हा एकदा फाळणी !(The Shadow of the Great Game: The Untold Story of India's Partition)

2011-11-10T00:51:00.000-08:00

विश्वास दांडेकर,लोकसत्ता ग्रंथविश्व

१५ ऑगस्ट १९४७. स्वातंत्र्य आले ते फाळणीच्या जखमा घेऊन. या ना त्या कारणामुळे आज ६४ वर्षांनंतरही या जखमा भरलेल्या नाहीत, भरली एखादी तरी पुन्हा उघडते. साहजिकच फाळणी-पाश्र्वभूमी-इतिहास-परिणाम यावर एक ग्रंथालय भरेल, एवढे लिखाण झाले आहे. याच धारेतले हे पुस्तक. प्रश्न असा आहे की, आता या विषयावर नवे काय सांगायचे शिल्लक आहे? त्यासाठी हे पुस्तक अवश्य अभ्यासायला हवे.
फाळणीची कारणे नोंदताना : १) जीनांचा हट्टाग्रह २) ‘फोडा-झोडा’ ही ब्रिटिश नीती ३) नेहरू-पटेल यांना सत्ता स्वीकारण्याची घाई ४) महात्मा गांधींचा मुस्लीम अनुनय ५) अखंड भारत स्वीकारून प्रत्येक बाबतीत जीनांना ‘व्हेटो’ (नकाराधिकार) देऊन राष्ट्र दुबळे ठेवण्यापेक्षा तुकडा तोडण्याचा नेहरू-पटेल यांचा निर्णय ६) अनेक तुकडे होण्यापेक्षा पाकिस्तान देऊन उरलेला भारत अखंड ठेवणे (सर्वनाशे समुत्पन्ने र्अध त्युजती पंडित:) असा विचार, अशी अनेक कारणे, त्याचे पुरावे-अनुमान-तर्क मांडले गेले आहेत. ‘अटळ निर्णय’ ते ‘फाळणीचे गुन्हेगार’ असा मोठा पट या कारणमीमांसेत व्यापला आहे.
एक मुद्दा सहजच लक्षात येतो की, वरील सर्व गोष्टी या भारतीय उपखंडातले घटक-घटना केंद्रस्थानी ठेवून मांडल्या आहेत. भारताच्या फाळणीला एक फार महत्त्वाचा मोठा पदर हा आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचा आहे (आजही अस्तित्वात) याकडे पुरेसे लक्ष दिलेले नव्हते. सरीला यांनी त्या गोष्टीला प्राधान्य देत अनेक बाबी नव्याने प्रकाशात आणल्या.
पहिले महायुद्ध (१९१४-१९१८) व दुसरे महायुद्ध (१९३९-१९४५) या विश्वव्यापी महायुद्धांनी अत्यंत बलशाली ब्रिटिश साम्राज्य कोसळले. जर दुसरे महायुद्ध झाले नसते तर १९४७ ला स्वातंत्र्य शक्य नव्हते, हे आपण मनोमन स्वीकारलेले नाही. कारण सत्ताधाऱ्यांनी आपणास गोष्टी समजावून सांगितल्या नाहीत. मात्र पहिल्या महायुद्धानंतर ब्रिटिश नौदल अमेरिकेच्या नौदलापेक्षा लहान झाले व दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिका ही एकमेव महासत्ता म्हणून पुढे येत ब्रिटनचे जागतिक महत्त्व संपले. सुंभ जळला पण पीळ? हा पीळ केविलवाणी वळवळ पुढे काही काळ करत राहिला. (सुवेझ १९५६, युद्धात भारतानेच प्रथम आक्रमण केले- १९६५ भारत-पाकिस्तान युद्ध- ब्रिटिश प्रधानमंत्र्यांचे वक्तव्य.) या पीळ जपण्याच्या भावनेतून भारत सोडताना त्यातला पश्चिमेचा भाग (गिलगिट ते कराची हा पट्टा) हा त्या पलीकडच्या तेल क्षेत्रावर नजर ठेवण्यासाठी (इराण, इराक, आखाती देश, सौदी अरेबिया) आपल्याला सैनिकी तळ उभारू देईल, अशा मंडळींच्या ताब्यात हा पट्टा हवा. स्वातंत्र्यानंतर सत्तेवर येणार असलेली काँग्रेस साम्राज्यवादविरोधी असल्याने तळ उभारू देणार नाही म्हणून फाळणी, असा विचार पक्का झाला, कृती झाली. याचे लिखित पुरावे लेखकाने तपशिलात दिले आहेत.
भारतात एकेकाळच्या अमेरिकेविरोधी तयार केलेल्या मानसिकतेमुळे दोन गोष्टी ठळकपणे मांडल्या जात नाहीत. १) भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी अमेरिकेचे राष्ट्रपती रुझवेल्ट यांनी केलेले मोठे प्रयत्न व २) काश्मीरचे भारतातले विलीनीकरण कायदेशीर आहे ही अमेरिकेची सुरुवातीची भूमिका. १९४६ साली पं. नेहरूंच्या (अंतरिम) इंटेरिम मंत्रिमंडळाची सत्तेत स्थापना होणार हे लक्षात येताच ब्रिटनचा विरोध डावलून अमेरिकेने नवी दिल्ली येथे स्वत:चा राजदूत तातडीने नेमला. या सर्व घटनांचे तपशील पुस्तकात आहेत.
‘खनिज’ तेल या गोष्टीला अतोनात महत्त्व आले, ते साधारण गेल्या १००-११० वर्षांत. मात्र त्या आधी हाच गिलगिट ते कराची हा पट्टा रशिया दक्षिणेकडे हातपाय पसरेल या अनाठायी भीतीपोटी ब्रिटनला सामरिक महत्त्वाचा वाटत असे. याला आवर घालणे या बुद्धिबळाच्या खेळाला नाव पडले ‘द ग्रेट गेम’. ब्रिटन जाऊन अमेरिका आली, रशिया जाऊन चीन आला. ‘ग्रेट गेम’ सुरूच आहे. या पट्टय़ाचे स्वतंत्र राष्ट्र निर्माण करण्यात वायव्य सरहद्द प्रांत जर भारताच्या बाजूला ठेवता आला असता तर पाकिस्तानची निर्मिती शक्य झाली नसती. कारण पश्चिम तेल क्षेत्राकडे भौगोलिक सलगता मिळत नव्हती. खान अब्दुल गफारखानांना बाजूला सारत हा प्रश्न काँग्रेसच्या नेतृत्वाला हूल देत ब्रिटिशांनी कसा आपल्याला अनुकूल सोडवला त्याचा तपशील थक्क करणारा आहे.
महंमद अली जीना व त्यांचा फुलवलेला अहंकार हे खरे तर प्यादे होते. काँग्रेसच्या स्थापनेपासून (१८८५) १९४७ पर्यंत मुस्लीम समाज कधीच स्वातंत्र्य चळवळीत नव्हता. जीना काँग्रेसमध्ये असताना वा मौलाना अब्दुल कलाम आझाद यांना मुस्लीम जनतेत अनुयायी किती? अगदी १९४५-४६ पर्यंत पंजाब, सिंध, बंगाल व सरहद्द प्रांत (स्थापनेच्या वेळचा पाकिस्तान) इथले निवडून आलेले सत्ताधारी मुस्लीम पक्ष व नेते जीना व पाकिस्तान यांच्याविरोधीच होते. हे सर्व भाग मुस्लीम बहुसंख्येचे, त्यामुळे त्यांना ‘एक व्यक्ती-एक मत’ याआधारे सत्ता मिळतच होती, हिंदू बहुसंख्येची भीती नव्हती. जीनांना पाठिंबा आजच्या भारतातल्या - विशेषत: बिहार-उत्तर प्रदेश इथल्या मुस्लीम नेते-अनुयायांचा होता. हे सर्व राजकारण ब्रिटिशांनी कसे घडवले याचे काही नवे तपशील पुस्तकात आहेत. सिमला योजना ही एक हूल- धूळफेक होती. फाळणी करायची, पण ही मागणी जीनांप्रमाणे काँग्रेस नेतृत्वानेही करावी यासाठी भारताची अनेक शकले होण्याची शक्यता असलेली ही योजना एकमेव नव्हे. क्रिप्स मिशन, सिमला, कॅबिनेट मिशन हे सर्व एकाच माळेचे मणी. मात्र एकदा काँग्रेस नेतृत्वाने फाळणी स्वीकारल्यावर भारताचे आणखी तुकडे फाळणीच्या वेळी होणार नाहीत हे तत्त्व प्रधानमंत्री अ‍ॅटली यांनी जपले.
गांधीजी १९२० पासून भारतीय स्वातंत्र्य आंदोलनाचे सर्वोच्च नेते होते. १९३९ साली युद्ध सुरू झाल्यावर त्यांनी व्हाइसरॉयना भेटून युद्ध प्रयत्नाआड काँग्रेस येणार नाही, असे आश्वासन दिले होते. ४ सप्टेंबर १९३९ रोजी सिमला येथे व्हाइसरॉय लॉर्ड लिनलिथगो यांना गांधीजी म्हणाले होते की, ते स्वत: या लढय़ाकडे एक इंग्रज पाहील तसे पाहतात आणि ब्रिटिश संस्कृतीच्या इमारती, संस्था यांना युद्धामुळे जी हानी पोचण्याची शक्यता आहे, त्याने ते फार अस्वस्थ आहेत.
भावना दाटून आल्यामुळे हे सर्व बोलताना गांधीजींचा कंठ दाटून येत होता व त्यांना त्या आवेगापोटी एका धारेत बोलणे अशक्य झाले होते. तेच गांधीजी १९४० च्या मध्याला जर्मनीने फ्रान्स जिंकल्यावर त्याच लिनलिथगो यांना सांगतात : ‘तुमच्या राष्ट्राचा ताबा जर्मनीकडे जाऊ देण्याचे धैर्य दाखवा. जर हिटलर तुमची घरे ताब्यात घेऊ पाहील तर घरे रिकामी करा. जर हिटलर तुम्हाला देश सोडून जायला प्रतिबंध करेल, तर मुले-स्त्रिया-माणसे सर्वानी मरणाला सामोरे जा.’ थोडक्यात, अहिंसा- मग नष्ट झाला तरी चालेल. (या १९४० च्या संभाषणाचा तपशील मौलाना आझादांच्या पुस्तकातही आहे.) गांधीजींचा हा अनाहूत ‘सल्ला’ जीवन-मरणाचा लढा देणाऱ्या राष्ट्राच्या मनात काय तरंग उमटवील?
थोडक्यात : स्वातंत्र्य चळवळीला बळ मिळू नये म्हणून ब्रिटिशांनी जीनांना पाठबळ दिले. मात्र दुसरे महायुद्ध ऐन भरात असतानाच युद्धोत्तर स्वतंत्र भारतात आपले तळ ‘तेल क्षेत्रा’साठी हवेत म्हणून फाळणी घडवून आणली. जीनांनी माघार-तडजोड असा मार्ग चोखाळला असता तर दुसऱ्या कुठल्या तरी साधनाने परतणाऱ्या ब्रिटिश सत्तेने फाळणी घडवलीच असती.
इतिहास-राज्यशास्त्राचे विद्यार्थी-प्राध्यापक यांनी अभ्यासलेच पाहिजे, सुजाण नागरिकांनी वाचलेच पाहिजे,असे हे पुस्तक अत्यंत रसाळ, ओघवत्या भाषेत, संशोधन शिस्त न सोडता लिहिण्याचे कसब वाखाणण्यासारखे आहे.
हा परिचय लेख लिहिताना लेखक नरेंद्रसिंग सरिला यांच्या निधनाचे वृत्त आले. मध्य भारतातल्या एका लहानशा संस्थानचा हा राजपुत्र माऊंटबॅटन यांच्या ताफ्यात एडीसी म्हणून होता. पुढे भारतीय परराष्ट्र खात्यात निरनिराळ्या पदांवर कार्यरत राहत फ्रान्समध्ये भारताचा राजदूत झाला. परराष्ट्र सेवेतून निवृत्त झाल्यावर ‘नेस्ले’ या बहुराष्ट्रीय कंपनीत वरच्या पदावर काही काळ त्यांनी व्यतीत केला. भूव्यूहात्मक विश्लेषण करणारे लिखाण ते करत असत.
हा पुस्तक परिचय लेख ही भारताच्या या सुपुत्राला श्रद्धांजली.
The Shadow of the Great Game: The Untold Story of India's Partition
द शॅडो ऑफ द ग्रेट गेम : द अनटोल्ड स्टोरी ऑफ इंडियाज् पार्टिशन- नरेंद्रसिंग सरिला.
प्रकाशक : हार्पर-कॉलिन्स २००५,
पुठ्ठा बांधणी आवृत्ती २००९.
पृष्ठसंख्या-४३६, मूल्य रु. : ६००/-.

व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स

2011-08-10T07:28:00.000-07:00

हिमालय म्हणजे स्वर्ग! मग हिमालयातील पुष्पदरीला स्वर्गाचे नंदनवनच म्हटले पाहिजे. या पुष्पदरीला आयुष्यात एकदी तरी भेट देण्याचे मनसुबे प्रत्येक जण आखत असतो. पण अवाढव्य पसरलेल्या हिमालयाच्या अंगावर विसावलेल्या या पुष्पदरीला जायचे कसे इथपासून ते तिथे कधी जायचे, काय पाहायचे असे अनंत प्रश्न आपल्यापुढे उभे राहतात. एकतर अशा विषयांवर शास्त्रीय आणि माहितीपूर्ण असे लेखन नाही. असलेच तर ते मराठीत नाही. या साऱ्या पाश्र्वभूमीवर पुण्याच्या स्नेहल प्रकाशन संस्थेच्यावतीने नुकतेच या पुष्पदरीची सांगोपांग माहिती देणारे एक शास्त्रीय पुस्तक प्रकाशित करण्यात आले आहे, - ‘व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स’!
प्रसिद्ध वनस्पती तज्ज्ञ प्रा. प्र. के. घाणेकर यांनी लिहिलेल्या या बहुरंगी पुस्तकातून जणू ही पुष्पदरीच आपल्याशी बोलते. मूळात भटकंतीची आवड आणि त्यामध्ये वनस्पतीशास्त्राचा अभ्यास यामुळे प्रा. घाणेकरांच्या या पुस्तकाद्वारे एक मार्गदर्शकाचा हातच आपल्याला मिळतो. या पुष्पदरीची ओळख, तिचे भौगोलिक स्थान, या स्थानाचा इतिहास, फुलांचा प्रदेश म्हणून जगाला झालेली ओळख इथपासून ते इथे आढळणाऱ्या वनस्पती, फुलांच्या ओळखीपर्यंत असे सारे काही या पुस्तकात दडले आहे. हिमालयातील असंख्य रानफुलांच्या माहितीबरोबरच या पुष्पदरीच्या मार्गावरचे स्थलदर्शन, निसर्गदर्शन, या भागात आढळणारे वैशिष्टय़पूर्ण पशू-पक्षी, वनस्पती यांची माहितीही या पुस्तकात आहे. कुठल्याही भागाला त्याचे स्थानिक लोकजीवन, इतिहास, दंतकथाही असतात. घाणेकरांनी पुष्पदरीच्या या अंगांचाही वेध घेतल्याने जणू हा सारा परिसरच जिवंत झाला आहे. लेखकाच्या या उत्स्फूर्त लिखाणामुळे आपण जणू त्यांच्याच डोळ्यांनी आणि मनाने ही भटकंती करत आहोत असे वाटते. रंगांच्या या दुनियेवरील हे पुस्तकही बहुरंगी अशा प्रकाशचित्रांनी सजलेले आहे. एकूणच फुलांची ही दुनिया या पुस्तकातून तितकेच अनोखे रंग घेऊन आपल्यापुढे उभे राहते.
(व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स : स्नेहल प्रकाशन, पुणे.
लेखक : प्रा. प्र. के. घाणेकर.
मूल्य : २२५ रुपये)

विदारक वास्तव

2011-08-02T05:56:00.000-07:00

त्या घरातल्या पडद्याआड असलेल्या सुनांशी बोलताना मी त्यांचं लक्ष त्या गोष्टीकडे वेधलं, की ‘हा पोपट अगदी बिहारच्या स्त्रियांसारखा आहे; पिंजऱ्यात बंद असला तरीही आनंदी आहे.’
काही वेळ सगळीकडे शांतता पसरली. शांततेचा भंग करत छोटी सून म्हणाली, ‘असं अजिबात नाही, इथंही बायकांना बाहेर पडण्याची इच्छा आहे, काहीतरी करण्याची बिहारच्या स्त्रियांचीदेखील इच्छा आहे, पण समाज त्यांना रोखून ठेवतो.’
हा संवाद आहे डॉ. कल्पना शास्त्री यांच्या ‘मी अनुभवलेला बिहार’ या पुस्तकातील. ही परिस्थिती बिहारमधील स्त्रियांची आहे; पण एकूणच भारतातील स्त्रियांची परिस्थिती यापेक्षा किती वेगळी असू शकेल, असा प्रश्न पडतो. आजच्या जागतिकीकरण आणि मुक्त अर्थव्यवस्थेच्या काळातही किती स्त्रियांना मोकळा श्वास घेऊन जगता येतं?
पुस्तकाच्या सुरुवातीला बिहारमधील सामाजिक कार्याकडे कसे ओढले गेलो हे डॉ. शास्त्री सांगतात. त्यांचे वडील मध्य प्रदेशातल्या मागासलेल्या बुंदेलखंडमधील सागर या शहरातले. पेशाने डॉक्टर. आई सुधारक वृत्तीची. त्यामुळे घरातून मोकळेपणाचे वातावरण मिळाले. पुढे हे सर्व कुटुंब वध्र्याला स्थायिक झाले. महाराष्ट्रात असतानाच समाज परिवर्तनाचा ध्यास लेखिकेच्या मनात रुजला. तरुण शांती सेना या सवरेदयी विचारांच्या जे.पीं.नी सुरू केलेल्या संघटनेच्या संपर्कात त्या आल्या. पुढे त्यांचा विवाह शुभमूर्तीशी झाला. शुभमूर्ती बिहारमधील मिथिला क्षेत्रातल्या रासोडय़ाचे. ते स्वत: जे.पीं.च्या पहिल्या ‘छात्र संघर्ष वाहिनी’चे पहिले संयोजक होते. त्यांच्याशी केलेल्या चर्चेतून बिहारमध्येच सामाजिक कार्य करण्याचा निर्णय कल्पना शास्त्रींनी घेतला.
रासोडय़ाला राहू लागल्यावर तिथले मागासलेपण, वीज नसणे, स्त्रियांवर असलेली सामाजिक बंधने या सर्वाचा लेखिकेने घेतलेला अनुभव वाचण्यासारखा आहे.
२५ वर्षांपूर्वी लेखिका लालूप्रसाद यादवांच्या बिहारमध्ये गेल्या तेव्हा बिहारचे तुकडे झाले नव्हते. (झारखंड वगैरे राज्ये झाली नव्हती.) त्यांनी बिहारचा जो प्रदेश अनुभवला तो प्रांत म्हणजे मिथिला. बुढी गंडक आणि बागमती या दोन नद्यांच्या संगमावर वसलेलं रासोडा हे गाव त्यांचं कार्यक्षेत्र. नद्यांना येणारे पूर, विजेचा अभाव, सेवा-सुविधांचा अभाव याबद्दलची माहिती ‘तेव्हाचा बिहार’ या प्रकरणात आली आहे. त्या वेळच्या आणि एकूणच बिहारच्या कुटुंबप्रधान संस्कृतीची सविस्तर चर्चा केली आहे. त्याबाबत लेखिका म्हणतात, ‘सामंती मूल्यांना धरून असणाऱ्या एकत्र कुटुंबाच्या सामाजिक पायावर उभा असलेला बिहार हे बिहारचे अंतर्गत चित्र आहे. जातीवर आधारित समुदायाचा मजबूत पाया हेदेखील बिहारच्या समाजाचं अंतर्गत चित्र आहे. असं चित्र असलेल्या समाजात समतेच्या पातळीवर संवाद साधणं अशक्य करण्यात आलं आहे.’ एकत्र कुटुंबाचे सकारात्मक पैलूही लेखिकेने सांगितले आहेत, पण त्याचबरोबर त्या म्हणतात, ‘पण कुटुंबात एकोपा राखण्यासाठी स्त्रीचं स्वतंत्र अस्तित्व नाकारणं, ही कुठली संस्कृती मानायची?’
समाजात स्त्रियांविषयी काही पक्क्य़ा समजुती आहेत. पुरुषप्रधान संस्कृतीत पुरुष स्त्रियांच्या बोलण्याकडे लक्ष देत नाहीत. त्या विनाकारण बोलतात, त्या कुटुंबात फूट पाडतात अशी त्यामागची कारणे सांगितली जातात. कोणत्याही पुरुषाच्या चुकीच्या वागणुकीमागे स्त्रीचंच डोकं असतं, असाही समज आहे. चांगली स्त्री म्हणजे, तिनं कितीही मतभेद, अशांती असो, काही बोलायचं नाही. पोटात आग पेटलेली असली, तरी तोंडातून धूर निघायला नको..
बिहारमधल्या स्त्री-जीवनाबद्दल सांगताना डॉ. शास्त्री म्हणतात, इथं एक काळ असा होता की, स्त्रियांच्या विद्वत्तेला मान होता. म्हणूनच विद्वान पंडितांच्या चर्चेत निर्णायक म्हणून त्यांना मान्यता होती. आज मात्र जणू काही सर्वच बदललं आहे.
बिहारमधील एकूण स्त्रिया, मग त्या उच्चमध्यमवर्गीय कुटुंबातील असल्या तरी मुलांचे पालन-पोषण आणि स्वयंपाकघरातच गुंतलेल्या असतात. सकाळ-संध्याकाळचा नाश्ता, दोन्ही वेळेस ताजं जेवण, गरम फुलके हे आवश्यकच असतं. पुरुष बाहेरच्या व्हरांडय़ात तर स्त्रिया घरातल्या अंगणात असतात. त्या घरातल्या पुरुषासमोरही पडदा ठेवतात. कधीही घराबाहेर जात नाहीत. प्रत्यक्ष अनुभवातली अनेक उदाहरणे, प्रथा सांगत लेखिका आपली मते व्यक्त करते. कौटुंबिक हिंसाचार तर सर्वत्र आढळतो. अर्थात, तो भारतात इतरत्रही आढळतो. बिहारमधील काही गावं चांगल्या किंवा वाईट वैशिष्टय़ांमुळे प्रसिद्ध किंवा कुप्रसिद्ध आहेत. जरा मुलगी बोलली, पतीला किंवा सासरच्यांना आवडलं नाही तर तिला मारून नदीत फेकून देतात. अशा गोष्टी आजही घडत असतील तर ते किती धक्कादायक आहे.
‘जाती-धर्म आणि स्त्रिया’ या प्रकरणात डॉ. शास्त्री म्हणतात- ‘जात न मानणं हे ग्रामीण समाजासाठी धर्म भ्रष्टतेचं लक्षण आहे. ही धर्मभ्रष्टता केवळ उच्च-नीच जातीतील स्त्रियांनी एकत्र जेवायला न बसण्यातूनही दिसून येते.’ याचा आणखी प्रत्यय एकूणच बिहारी समाजात येतो. १९५० मध्ये लेखिकेच्या सासऱ्यांनी दलितांसाठी शाळा सुरू केली त्याबाबतही हाच अनुभव होता. १९८० च्या दशकात आणि आजही ज्या भागात जी जात उच्च मानली जाणारी असेल त्या जातीचं त्या गावात वर्चस्व असतं.
डॉ. शास्त्री दलित स्त्रियांची शिबिरे घेत असत. त्यांचं कार्य हे समाजसेवेचं नसून समाज परिवर्तनाचं आहे, असं त्यांचं म्हणणं आहे. दलित स्त्रिया आणि भूमिहीन मुसहर जातीतील स्त्रियांवरच्या अत्याचाराचे अनेक अनुभव त्यांनी कथन केले आहेत. अशा तळागाळातल्या लोकांमध्ये काम केल्यावर त्यांना वैद्यकीय मदतीची किती गरज आहे हे डॉ. कल्पना शास्त्रींना जाणवलं. त्यातूनच त्यांचा आरोग्यविषयक प्रकल्प आकाराला आला. मुलगा-मुलगी यांच्याशी भेदभावाचं वागणं, वृद्ध आणि विधवा स्त्रियांचे प्रश्न याबद्दल उदाहरणे देऊन लेखिकेने मार्मिक चर्चा केली आहे.
लेखिका ज्या संघटनेमध्ये काम करत होती, त्या कार्यामुळे समाजात बदल घडू लागले. तरुण महिलांमध्ये आरोग्य सेविका, जागरूकता शिबीर, संघटन या सर्वामुळे वातावरण बदललं, विचारसरणी बदलली. परिवर्तनाच्या खुणा गावात घडणाऱ्या अनेक घटनांतून दिसू लागल्या.
स्त्रिया अनौपचारिकपणे भेटू शकतील या उद्देशानं डॉ. शास्त्री यांनी गावात एक महिलाघर स्थापन केलं. पुढे हे महिलाघर सार्वजनिक ठिकाण झालं. स्त्रिया दुपारच्या वेळी इथे आपली कामे करत, अत्याचार झालेल्या स्त्रीसाठी इथे पंचायत भरत असे. तसेच औषधाची पेटी, तक्ते या सर्व गोष्टींची माहिती महिलाघरातच सर्वाना समजावून सांगण्यात येऊ लागली. त्यांनी स्वत:च्या घरातच आरोग्य केंद्र सुरू केलं. शिबिरातून त्यांनी आरोग्य सेविका तयार केल्या. याच आरोग्यसेविका समाज परिवर्तनाच्या माध्यम ठरत गेल्या. अनेक अनुभवांवरून लेखिकेच्या असं लक्षात आलं की, गावातले लोक जेव्हा गावातल्या लोकांसाठी काम करतात तेव्हा ते अधिक प्रभावी होतं.
बिहारच्या समस्या एकमेकांत गुंतलेल्या होत्या. बेकारी, अत्यंत गरिबी म्हणजे गरिबीचं अमानवी स्वरूप, आजार, निरक्षरता, लोकांची कर्तव्यशून्यता अशा अनेक समस्या एकमेकांशी निगडित होत्या. त्यामुळे लोकांवर केवळ उपचार करून प्रश्न सुटणार नव्हते. त्यामुळे डॉ. शास्त्री यांच्या संस्थेनं सामाजिक कामाच्या तसेच शैक्षणिक कार्याच्या दिशेनं वाटचाल सुरू केली. आज ही संस्था ७५ गावांमध्ये कार्यरत आहे.
शेवटी डॉ. कल्पना शास्त्री म्हणतात- ज्या समाजात बहुसंख्य लोक मागासलेले असतात, तो समाज या बहुसंख्य लोकांच्या प्रगतीनेच पुढे जाऊ शकतो. त्यानंतरच संपूर्ण समाजात सुव्यवस्था निर्माण होते आणि दैनंदिन व्यवहारामध्ये संस्कृतीचं दर्शन होतं. पुढारलेले मूठभर लोक पुढे गेले तरी बाकीचा समाज मागे राहतो. हे मात्र निश्चित आहे की, आता बिहारची प्रगती करायची असेल तर तिथल्या मागासलेल्या, दलित, अशिक्षित समाजाच्या महिलांची प्रगती होणं आवश्यक आहे. महिलांची प्रगती करायची असेल, तर आता महिलांच्या भागीदारीबरोबर त्यांच्या नेतृत्वनिर्मितीचा विचार करायला पाहिजे. हे नेतृत्व संस्कृतीवर आधारित असेल. नवीन बिहारच्या निर्मितीसाठी केवळ विकासाच्या नव्हे, तर उत्थानाच्या मार्गावर चालावं लागेल. त्यानंतरच बिहारची आणि पर्यायानं देशाची नवनिर्मिती होईल.’
‘मी अनुभवलेला बिहार’ या पुस्तकातील माझा प्रवास, तेव्हाचा बिहार, बिहारमधील स्त्री-जीवन, जाती-धर्म आणि स्त्रिया, आमचं आरोग्यविषयक काम, सामाजिक कामाच्या दिशेने, शैक्षणिक कार्य या सात प्रकरणांतून बिहारमधील स्त्रियांची आणि त्या अनुषंगाने एकूणच समाजातील समस्यांची स्थिती-गती वाचून वाचक अंतर्मुख होतो. एकविसाव्या शतकात ‘महासत्ता’ होणाऱ्या भारतातील हे चित्र अत्यंत विदारक आहे. ‘शितावरून भाताची परीक्षा’ या म्हणीप्रमाणे ‘सरंजामी’ बिहारमधील २५-३० वर्षांपूर्वीची सामाजिक शोकांतिका थोडय़ाफार फरकाने भारतातील सर्वच ग्रामीण, दुर्गम भागात आजही आढळून येईल. अगदी पुरोगामी म्हणवणाऱ्या ‘सरंजामी’ महाराष्ट्रातही (आता महाराष्ट्राचा बिहार होतोय!) महासत्ता, जागतिकीकरण, जीडीपी, अण्वस्त्र निर्मिती, भ्रष्टाचार, घोटाळे, बेकारी, दारिद्रय़ वगैरे वगैरे (आणखी कितीतरी वगैरे) भूलभुलैयामुळे ‘मुकी बिचारी कुणी हाका’ या न्यायानं प्रगती होतेय ती फक्त शोषणकर्त्यांची आणि अधोगती होतेय ती ११० कोटी लोकसंख्येपैकी ८०-९० कोटी लोकांची. मग स्वातंत्र्याचा अर्थ काय?
कल्पना शास्त्री यांच्या संस्थेचे नाव व त्याविषयी थोडी अधिक माहिती पुस्तकात आली असती तर वाचकांच्या दृष्टीने अधिक उपयुक्त ठरली असती. ‘मी अनुभवलेला बिहार’ हे पुस्तक डॉ. कल्पना शास्त्री यांच्या प्रत्यक्ष कार्यावर आणि अनुभवावर आधारलेले असल्यामुळे अतिशय वाचनीय झाले आहे.
अनिल किणीकर ,लोकरंग,दै.लोकसत्ता
मी अनुभवलेला बिहार: डॉ. कल्पना शास्त्री
मनोविकास प्रकाशन
पृष्ठे-१६४, मूल्य- १६० रुपये

गुरूनाथ नाईक यांचा ‘विश्वविक्रमी’ रहस्यमय प्रवास(the author of 1024 marathi novels)

2011-04-30T23:44:00.000-07:00

सौजन्य : अतुल माने,दै.लोकसत्ता
अद्भुत, उत्कंठावर्धक तसेच क्षणाक्षणाला श्वास रोखून धरण्याची जबरदस्त ताकद असलेल्या रहस्यकथांच्या माध्यमातून तमाम वाचकांना एका वेगळ्याच दुनियेची सफर घडविणारे ‘रहस्यकथांचे शहेनशहा’ म्हणून परिचित असणारे ज्येष्ठ साहित्यिक गुरुनाथ नाईक यांनी तब्बल १२०४ कादंबऱ्यांचा टप्पा पार करून विश्वविक्रमाला गवसणी घातली आहे. आपल्या रहस्यकथांनी उभ्या महाराष्ट्राला एकेकाळी वेड लावणाऱ्या नाईक यांची ही झेप कौतुकास्पद असली तरी शासनदरबारी मात्र त्याची कोणालाच दखल घेण्याची गरज भासली नाही. आज वयाच्या सत्तरीतही नाईक यांची लेखणी तेवढय़ाच जोमाने व उत्साहाने सुरूच आहे. यापूर्वी १०९२ कादंबऱ्यांचा विक्रम रहस्यकथाकार बाबुराव अर्नाळकर यांच्या नावावर होता. विशेष म्हणजे, गुरुनाथ नाईक यांनी तेवढय़ाच दमदारपणे पत्रकारितेमध्येही समर्थपणे वाटचाल केली आहे.
वयाच्या ३२ व्या वर्षी पुण्यात एक इंग्रजी चित्रपट पाहताना भन्नाट कथा लिहिण्याचा फंडा डोक्यात भिनला आणि चित्रपट अर्धवट सोडून नाईक आपल्या खोलीत गेले आणि रात्रभर जागून त्यांनी ‘चुंबन’ ही मृत्यूकडे नेणारी पहिली रहस्यकथा लिहिली. आणि विशेष म्हणजे त्याच झपाटय़ात त्यांनी त्याच दिवशी ‘शास्त्रज्ञाच्या मृत्यूचे गूढ’ ही दुसरी रहस्यकथाही लिहिली. तो काळ होता सत्तरीच्या दशकातला; ज्यावेळी रहस्यकथांच्या क्षेत्रात अर्नाळकरांनी आपला निर्विवाद ठसा उमटविला होता आणि जयवंत दळवी, शं. ना. नवरे, दि. बा. मोकाशी, अरविंद गोखले, सुभाष भेंडे, मधु मंगेश कर्णिक असे एकाहून एक अशा सरस कथाकारांनी आपल्या रसरशीत कथांनी मराठी वाचकांवर गारूड केले होते. याच काळात नाईक यांनीही वाचकांच्या मनावर कायमचा कब्जा केला, तो आजतागायत..
त्यांचा हा लेखन प्रवास अव्याहतपणे सुरू राहिला, तो तब्बल
१२ वर्षे म्हणजे एक तप. मंत्रमुग्ध करणाऱ्या तसेच डोक्याला ताण देत मनाचीही पकड घेणाऱ्या या रहस्यकथा रसिकांच्या काळजाचाच ठाव घेऊ लागल्या.
दरम्यान बाबुरावांनी आपले लेखन आवरते घेण्यास सुरुवात केली होती. या तब्बल १२ वर्षांमध्ये नाईक यांनी ७२४ रहस्यकथा तसेच गूढकथा लिहून काढल्या. यामध्ये सैनिकी जीवनावरील २५० कादंबऱ्यांचाही समावेश आहे. ‘गोलंदाज’ ही काल्पनिक व्यक्तिरेखा साकारून त्याच्या भोवती फिरणाऱ्या १५० कथा लिहिणारे नाईक हे साहित्य विश्वामधील एकमेव लेखक आहेत. कॅप्टन दीप, मेजर भोसले ही त्यांची पात्रे रहस्यकथाप्रेमींच्या मनात आजही घर करून आहेत. ‘थेंब थेंब तेलासाठी’, धडक, सत्यमेव जयते, क्रांतिवीर या त्यांच्या काही गाजलेल्या कादंबऱ्या आहेत. याच कादंबऱ्यांमधून दीपाजी राणे हे गाजलेले नाटकही रंगमंचावर साकारण्यात आले होते, तसेच कल्याणी या कादंबरीवरून एका खासगी दूरचित्रवाहिनीवर कल्याणी ही मालिकाही प्रसारित करण्यात आली होती. या व्यतिरिक्त नाईक यांनी १०० हून अधिक लघुकथा लिहिल्या आहेत. ताण असह्य़ झाल्याने नाईक यांनी १९८४ मध्ये आपले रहस्यकथांचे लेखन काही काळ थांबविले. प्रसिद्धीच्या शिखरावर असताना अचानक लेखन थांबविल्याने अनेकांनी आश्चर्य व्यक्त केले. पण नंतर काही काळाने त्यांनी लेखन पुन्हा सुरू केले.
रहस्यकथा लिहिण्यापूर्वी १९५७ ते ६३ या काळामध्ये नाईक यांनी विविध विषयांवर लिखाण केले आहे. मूळचे गोव्याचे असलेल्या नाईक यांनी पत्रकारितेमध्येही आपला ठसा उमटवला आहे. १९५६ मध्ये त्यांनी पत्रकारितेत पाऊल टाकले आणि नंतर विविध वृत्तपत्रांमध्ये त्यांनी कार्यकारी संपादक, संपादक अशी महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळली. अलीकडेच त्यांची ऐतिहासिक पाश्र्वभूमीवरील ‘युद्धशास्त्राचे जनक छत्रपती शिवराय ’ ही कादंबरी प्रकाशित झाली आहे. युध्दशास्त्रावर वेगळे आणि नेमके लेखन करणाऱ्यांत नाईक यांचा समावेश आहे. साहित्यक्षेत्रामध्ये आपल्या दर्जेदार आणि अद्भुत लिखाणाने वेगळा ठसा उमटविणाऱ्या नाईक यांनी कादंबऱ्या लिहिण्याचा ‘विक्रम’ केला असला तरी आजही त्याची दखल ना सरकारने, ना साहित्यविश्वाने घेतली. पण कोठेही खचून न जाता तसेच प्रसिद्धीपासून दूर राहत नाईक यांची लेखणी आजही तेवढय़ाच उत्साहात सुरूच आहे.

दहशतीचे बेट (इवो जिमाची लढाई)

2011-03-05T23:56:00.000-08:00

"इवो जिमा।' जपानजवळील एक लहान पण धगधगते बेट. दुसरे जागतिक महायुद्ध अनेक पातळ्यांवर लढले गेले. अमेरिका आणि जपान यांच्यात झालेली "इवो जिमाची लढाई' हा त्याचा एक महत्त्वाचा भाग. ही लढाई भूदल, वायुदल आणि नौदल या तीनही माध्यमांतून लढली गेली. "बझूका'सारखी आधुनिक शस्त्रे, पिलबॉक्सची विशेष बांधणी, आत्मघातकी विशिष्ट बाँब, कल्पनातीत मनुष्यहानी आणि बोइग बी-29 सुपरफॉर्टरेस सारख्या राक्षसी, प्रगत विमानाचा प्रथमच वापर ही या लढाईची खास वौशिष्ट्यं. या सर्वां|चा अहोरात्र वापर करुन झालेली ही निर्णायक लढाई. या लढाईने इतिहास घडविला. या महायुद्धातूनच जगाला शांतीचा संदेश दिला. प्रत्येक वाक्याला "पुढे काय होणार' अशी उत्सुकता वाढविणारी ही चित्रकथा...
दहशतीचे बेट (इवो जिमाची लढाई)

मूळ लेखक : हामा लॅरी
अनुवादक : प्रसाद बर्वे
प्रकाशन : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

चिकन सूप फॉर द सोल भाग 3 (chicken soup for The soul पार्ट 3)

2011-02-15T23:46:00.000-08:00

"चिकन सूप फॉर द सोल' या पुस्तकाच्या पहिल्या भागाप्रमाणे या पुढच्या भागातही जॅक कॅनफिल्ड आणि मार्क हॅन्सन या अमेरिकन जनमानसाच्या लाडक्या लेखकांनी देशविदेशांतून अनेक कथा मागवून त्यांचं संकलन केलेलं आहे। आजच्या युगातल्या मानसिक ताणतणावावरचा रामबाण उपाय ठरलेल्या या कथा वाचताच मनाची मरगळ, नैराश्य झटकन दूर होतं व वाचक नवचैतन्याने आयुष्याला, त्यातील संकटांना, अडीअडचणींना हिमतीने सामोरा जातोच. या कथांचं टॉनिक मिळाल्यावर वाचकाला स्वत:त जो बदल जाणवतो त्या अनुभवाचं कथन तो आपल्या जवळच्यांना, मित्रमैत्रिणींना ऐकवतो व मग ही देवाणघेवाणीची न तुटणारी साखळीप्रक्रिया पुढेपुढे जात राहते. खरंच कधीकधी अशा साध्या, सरळ सत्यकथांतून थोडंफार तरी समाजपरिवर्तन होऊ शकतं ना?

चिकन सूप फॉर द सोल भाग ३

मूळ लेखक : जॅक कॅनफिल्ड मार्क व्हिक्टर हॅन्सन
अनुवाद : उषा महाजन
प्रकाशन : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

चिकन सूप फॉर द सोल भाग २ (chicken soup for The soul)

2011-02-05T23:30:00.000-08:00

मनुष्याच्या लौकिक, तसंच शारीरिक आणि मानसिक आयुष्यात सतत स्थित्यंतरं घडत असतात। त्या स्थित्यंतरांत माणसाची मानसिक मोडतोड होत असते आणि त्याच मोडतोडीतून माणूस पुन्हा पुन्हा उठत असतो... आसपासच्या लोकांना प्रेरणा देत असतो... "चिकन सूप'च्या या कथा म्हणजे माणसांतल्या विलक्षण ताकदीच्या कथा आहेत. मानवी स्वभावातल्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म कंगोर्यांवर ऊहापोह करणार्या या कथा, म्हणजे अनेकांच्या अंधार्या मार्गावरच्या, रस्ता दाखवणार्या ज्योती आहेत! ही प्रकाशाकडे नेणारी एक वाट.
चिकन सूप फॉर द सोल भाग 2

मूळ लेखक : जॅक कॅनफिल्ड मार्क व्हिक्टर हॅन्सन
अनुवादक : प्रज्ञा ओक
प्रकाशन: मेहता पब्लिशिंग हाऊस
Chicken Soup for the Soul is a series of books, usually featuring a collection of short and dense inspirational stories and motivational essays.

झोंबी

2011-01-15T21:55:00.000-08:00

झोंबी म्हणजे लढाई! एकाने दुसर्याशी झोंबणे। ही आहे दारिद्र्याची विद्याप्राप्तीसाठी केलेली लढाई. आनंद यादवांच्या आयुष्यातला शिक्षणासाठी त्यांनी केलेला संघर्ष म्हणजे ही आत्मचरित्रात्मक कादंबरी. या कादंबरीत फक्त शिकण्यासाठी भोगलेल्या व्यथाच आहेत असे नाही तर दरिद्री, अज्ञानी, ग्रामीण कुटुंबाचे, भीषण दारिद्र्याचे ते विश्वरूप दर्शन आहे. लेखकाचे गाव, गावातील रितीरिवाज, निसर्ग,बापाचा आडमुठेपणा,आईचा होणारा अपरिमित छळ,लागोपाठ होणारी मुले,मुलांचे अपमृत्यू,शाळेतील प्रसंग, मास्तरांचे स्वभाव,तर्हा,गावातले उरूस,जत्रा,गांधीवधानंतर झालेली स्थिती...अशा अनेक गोष्टींचे वास्तव चित्र आहे. या कादंबरीचा आवाका खूप मोठा आहे. झोंबी हे आत्मचरित्र कादंबरी रूपात लिहिताना आनंद यादवांनी आपली कुणी कणव करावी अशी भूमिका घेतलेली नाही. एका सहृदय चिंतनशील माणसाने आपल्या बालपणी भोगलेल्या व्यथा इथे शब्दरूप केलेल्या आहेत. वाचकांना अस्वस्थ करण्याचं प्रचंड सामथ्र्य या कादंबरीत आहे. दारिद्र्याचे श्रीमंत चित्रण करणारी कादंबरी.
झोंबी
लेखक : आनंद यादव
प्रकाशन : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

आमार मेयेबेला-तसलीमा नसरीन

2011-01-05T10:24:00.000-08:00

तसलिना नासरिनच्या कौमार्यातले उध्वस्त भावविश्व

तसलिमा नासरिन या बंगाली लेखिकेचे नाव गेली काही वर्षे जगभर गाजत आहे. सलमान रश्दीप्रमाणे तसलिमा नासरिनवरही देश सोडून जाण्याची वेळ आली. आपल्या लज्जा या कादंबरीत बंगालमधील हिंदू शेजार्यांवर झालेल्या अत्याचाराचे वर्णन केल्यामुळे तिला ही शिक्षा ठोठावण्यात आली होती. आपली मते अभ्यासपूर्ण रीतीने, ठामपणे, निर्भीडतेने मांडणे हे तसलिमांच्या विचारसरणीचे बलस्थान आहे. तसलिमा अशा कशा घडल्या याचे उत्तर आपल्याला त्यांचे "आमार मेयेबेला' वाचून मिळते. आमार मेयेबेला म्हणजे "माझा मुलगीपणाचा काळ'. वयाच्या तेरा-चौदा वर्षापर्यतच्या आठवणी या पुस्तकात आहेत. तिचे कुटुंब या लेखनातून वाचकांपुढे उभे राहते. त्यात कोठेही उदात्तीकरण केलेले नाही. व्यक्तिमत्त्वाचे वास्तव दर्शनच घडवलेले आहे. तसलिमाचे वडील रजब अली डॉक्टर आहेत. देखणे, बुद्धिवादी, अहंकारी आहेत. स्वत:च्या पुरुषपणाचा त्यांना अभिमान आहे. तर आई कुरूप, कमी शिकलेली आहे. आपला नवरा कधीही आपल्याला तलाक देईल या भीतीने कायम धास्तावलेली आहे. या विजोड जोडप्याला चार मुले आहेत. तसलिमा स्वत:चे पूर्वायुष्य, त्यातील व्यक्ती, त्यांचे वागणे, बोलणे, स्वभाव विशेष याबद्दल औचित्य-अनौचित्याचे दडपण न ठेवता लिहिते. तसलिमांच्या व्यक्तिमत्त्वात आणि तिच्या पारिवारिक ताण्याबाण्याचा प्रभाव मोठाच पडलेला आहे. तसलिमांचे संवेदनशील मन पानोपानी प्रकट होते. तीच या लेखनाची खरी ताकद आहे. प्रत्येक प्रसंगातून तसलिमाचं बंडखोर व्यक्तित्व वाचकाला जागवत राहते. पृष्ठे : 295 किंमत :200
आमार मेयेबेला
मूळ लेखिका : तसलीमा नसरीन
अनुवाद : मृणालिनी गडकरी
प्रकाशन : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

द सीक्रेट सेव्हन

2010-12-05T04:32:00.000-08:00

या पुस्तकात आपल्याला भेटणार आहेत पीटर, जेनेट, जॅक, पॅम, बार्बरा, कोलिन आणि जॉर्ज। हे सर्वजण आहेत सात गुप्तहेर आणि स्कँपर - एकदम खास स्पॅनिअल कुत्रा! कोणत्याही रहस्याचा छडा लावण्यासाठी एका पायावर तय्यार! सात गुप्तहेर भलतेच चिडलेत. एका तिरसट व्यक्तीमुळे जॉर्ज संकटात सापडलाय. "सीक्रेट सेव्हन' त्या अनोळखी व्यक्तीवर नजर ठेवायची ठरवतात. तो माणूस काहीतरी गैरकृत्य करतोय असं त्यांना वाटतं आहे. पण यांच्या धडपडीमुळे गुंता आणखी वाढणार तर नाही ना?

द सीक्रेट सेव्हन (The Secret Seven )
मूळ लेखक : एनीड ब्लायटन
अनुवाद : प्रियंका कुलकर्णी
प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

बॉल टू बॉल आत्मवृत्त

2010-11-28T08:29:00.000-08:00

क्रीडापटूंची चरित्रे आणि आत्मचरित्रे अनेक अंगाने वाचकांचे कुतूहल पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात। आनंदही देतात. मोहम्मद अली या जगप्रसिद्ध बॉक्सरचे ‘दि ब्लॅक लाइट्स- इनसाइड स्टोरी ऑफ प्रोफेशनल बॉक्सिंग’ हे चरित्र बऱ्याच वर्षांपूर्वी वाचले होते. त्यातील हिंस्रता आणि कारूण्य अनुभवले होते. या उपशीर्षकातील ‘इनसाइड स्टोरी’ महत्त्वाची.
वाचकाला ही ‘इनसाइड स्टोरी’ हवी असते। आंद्रे अँगासी याने त्याच्या आत्मकथनात ही ‘इनसाइड स्टोरी’ ओपन करून दाखवली आहे.
आंद्रेचे वडील माइक हे लास वेगास शहरात गरीब वस्तीत राहणारे. त्यांना चार मुले. माइक कॅसिनोमध्ये हरकाम्याहोता. काही दशकांपूर्वी तो तेहरानमध्ये होता. तेहरानमधील ब्रिटिश व अमेरिकन शिपाई टेनिस खेळत. तेथे माइक बॉलबॉय होता. पुढे तो लास वेगासला आला. लास वेगासला टेनिसच्या अॅलन किंग टूर्नामेंट्स होत. एकदा माइक त्या टूर्नामेंट बघायला गेला होता. तेव्हा एकचाकी गाडी भरून डॉलरची चकचकीत चांदीची नाणी प्राइज मनी म्हणून कोर्टवर आणली. ते चकचकणारे डॉलर पाहून माइकचे डोळे चकाकले. श्रीमंत होण्याचा मार्ग त्याला दिसला होता. टेनिसच्या चेंडूत भविष्यात पैसा आहे, हे त्याने ओळखले. त्याचे स्पर्धेचे टेनिस खेळण्याचे वय केव्हाच निघून गेले होते, पण त्याला चार मुले होती. यापैकी दोघांना तरी टेनिसपटू करायचे त्याने ठरवले.
माइकने आंद्रे आणि फिली या दोघांना टेनिस शिकवण्यास सुरुवात केली. पण आंद्रेमध्ये जी ‘किलिंग इन्स्टिंन्क्ट’ होती ती फिलीमध्ये नव्हती. आंद्रेवर माइकने लक्ष केंद्रित केले. त्याने आंद्रेसाठी चेंडू फेकणारे यंत्र तयार केले. ताशी ११० मैल वेगाने हे यंत्र आंद्रेकडे चेंडूफेक करी. वेगाची आग ओकत येणाऱ्या चेंडूंशी खेळताना आंद्रेचे कोवळे हातपाय दमून जात. रोज २,५०० चेंडू याप्रमाणे दशलक्ष चेंडू आंद्रेने खेळावे, अशी माइकची अपेक्षा होती. त्यावेळी आंद्रे आठवर्षांचासुद्धा नव्हता. ‘या यंत्रातून येणाऱ्या दशलक्ष चेंडूंशी तू खेळलास तर तू कधीही हरणार नाहीस’ असे त्याचे वडील त्याला सांगत. आंद्रेचे शालेय शिक्षण यथातथाच चालले होते. टेनिसच्या प्रॅक्टिससाठी त्याचे वडील त्याचीशाळाही बुडवत. आंद्रे वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली टेनिस शिकत असे, तेथे जेम्स ब्राऊन हा फुटबॉलपटू आला होता. माइक त्याला म्हणाला, ‘जॉन, आंद्रे तुला टेनिसमध्ये सहज हरवेल.’ उंचापुरा जॉन सहज हसला. क्लबचा मॅनेजर म्हणाला, ‘जॉन, खेळू नकोस, तू हरशील.’ तरी जॉन आंद्रेशी खेळला. आठ वर्षांच्या आंद्रेने त्याला सहजासहजीहरवले. माइक खूश झाला, पण आंद्रे? ‘आंद्रे स्टार्टेड हेटिंग टेनिस,’ माइकचे आंद्रेवर अमाप प्रेम. आंद्रे म्हणतो, ‘वडिलांनी जरा कमी प्रेम केले असते तर बरे झाले असते.’
किशोरवयीन आंद्रेला फ्लोरिडा येथील निक बालेटिएरीच्या टेनिस अकॅडमीत पाठवले. प्रेमाचा ओलावा नसलेल्याया अकॅडमीत आंद्रेला घरच्या आठवणी येत. तो अस्वस्थ होई. दिवसभर टेनिस एके टेनिस. त्याचे मन बंड करून उठले. येथेच त्याने कान टोचून घेतले. तो दारू पिऊ लागला. मादक द्रव्यांचे धूम्रपान करू लागला, तंबाखू खाऊ लागला, मारामाऱ्या करू लागला. सगळेजण त्याला बंडखोर म्हणत. पण त्याला बंडखोर व्हायचे नव्हते. त्याच्या वयाच्या इतर पोरांसारखाच तो होता. ते वयच तसे असते, याबाबत आंद्रेने काही मार्मिक विधाने केली आहेत. त्याचा आशय असा, ‘तरूण पोरे माझे अनुकरण करू पाहतात, हे ऐकून मी कधी हुरळून जातो, कधी मला कानकोंडे झाल्यासारखे वाटते. मी पूर्ण गोंधळून जातो. या सगळ्यांना आंद्रे आगासीसारखे व्हायचे आहे, याची मी कल्पनाच करू शकत नाही, कारण मलाच आंद्रे अँगासी व्हायचे नाही.’
माइकची गुंतवणूक फळाला आली. व्यावसायिक टेनिसपटू म्हणून आंद्रेने १९८७ साली ब्राझीलमधील पहिली टेनिस टूर्नामेंट जिंकली. पुढे चढउतार होतच राहिले. डोक्याला अकाली टक्कल पडू लागले होते. १९८९ मध्ये तो फ्रेंच ओपनच्या अंतिम फेरीत पोचला. डोक्यावर चिकटवलेले नकली केस पडतील म्हणून तो गोंधळला. यू. एस. ओपनही तो हरला. १९९२ मध्ये तो विम्बल्डन जिंकला. सेलिब्रेट करण्यासाठी आंद्रेने माइकला मोठय़ा उत्साहाने फोन केला, पण पलीकडूनही काही आवाज आला नाही. काही क्षणात माइक म्हणाला, ‘पण तो चौथा सेट तू हरायला नको होतास,’ त्यानंतर त्याला फक्त हुंदके ऐकू आले आणि फोन ठेवला गेला.
त्याने डोक्याचा चमन केला. नकली केस काढून टाकले. त्या उतरणीच्या काळात तो क्रमांक एक वरून १४१ व्याक्रमांकावर आला. करियरच्या मध्यावरचे हे ढासळणे थांबवण्यासाठी बॉब गिल्बर्ट, गिल रेयस या दोन कोचनी त्याला मदत केली, धीर दिला. आंद्रे गिल्बर्टला म्हणत असे, ‘मी इतर कितीतरी कारणांसाठी खेळलो असेन, पण मी माझ्या आनंदासाठी टेनिस कधीच खेळलो नाही.’ त्यावर गिल्बर्ट म्हणाला, ‘अरे, लाखो लोक पोटासाठी न आवडणारे व्यवसाय करतात, तू एकटा नाहीस.’
आंद्रेने अपमान गिळून पुन्हा चॅलेंजर टूर्नामेंट्सपासून सुरूवात केली. १९९९ साल उजाडले. आंद्रे आता २९ वर्षांचाझाला होता. तो स्वत:शी म्हणाला, ‘प्रवासात खरी सुस्पष्टता, प्रसाद आणि उदात्तता असते,’ त्याने त्याचे विचार सुंदर शब्दबद्ध केले आहेत. ‘खेळाडू एका धाग्याने लोंबकळत असतो. खाली असते खोल तळ नसलेली दरी. मृत्यूतर तुमच्या चेहऱ्याकडे सतत पाहात असतो,’ यशाच्या कमानीवर सतत टिकून राहणे किती कठीण असते, अपयश म्हणजे खेळाडूसाठी मृत्यूच असतो, हे आंद्रेने मनापासून लिहिले आहे.
काही काळ आंद्रेने मेथ अँम्फटामाइन हे बंदी घातलेले औषध टेनिसमधील कामगिरी चांगली होण्यासाठी घेतलेहोते. हे औषध घेऊनसुद्धा तो हरला होता. टेनिस अधिकाऱ्यांपासून त्याने हे लपवून ठेवले होते. त्याच्या या गौप्यस्फोटामुळे आत्मकथन प्रकाशित झाल्यावर त्याच्यावर घणाघाती टीका झाली होती. ‘करून करून थकलो आणि देवपूजेला लागलो’ अशा तऱ्हेचे आरोप त्याच्यावर झाले, पण जे घडले ते त्याने लिहिले आहे.
आंद्रेचा ब्रुक शील्ड्स या नटीशी विवाह झाला होता. पण तो टिकला नाही. १९९९ मध्ये आंद्रे फ्रेंच ओपन जिंकला. त्यावेळी स्टेफी त्याच्याशी बोलतसुद्धा नसे. टेनिसच्या इतिहासात स्टेफी व आंद्रे या दोघांनी चार स्लॅम्स जिंकले होते व सुवर्णपदक मिळवले होते. स्टेफी आणि आंद्रे यांचा विवाह व्हावा अशी आंद्रेचा कोच ब्रॅड गिल्बर्टची इच्छा होती. त्यासाठी त्याने प्रयत्नही केले. २००१ साली स्टेफी आणि आंद्रे यांचा विवाह झाला. त्या दोघांनाही तीव्र स्पर्धेचेवाईट आणि चांगले परिणाम माहीत होते. टेनिसपटूंचा बहर ओसरला म्हणजे काय वाटते याचा दोघांनी अनुभव घेतला होता. जे आपल्या लहानपणी आपल्याला सोसावे लागले ते आपल्या मुलांना सोसायला लागता कामा नये, असा त्या दोघांनी निश्चय केला.
पॅरिसमध्ये असताना आंद्रे लूव्र या प्रख्यात वस्तुसंग्रहालयात पेंटिंग्ज पाहात फिरत होता. एक भव्य पेंटिंग त्याने नजरले. त्या पेंटिंगमधील एका तरूणीच्या कडेवर दोन लहान मुले होती, तिचा हात तरूणाने धरला होता, त्यातरूणाची मान एका म्हाताऱ्याने पकडली होती. त्या म्हाताऱ्याच्या हातात मोठी पिशवी होती. बहुतेक त्यात पैसे असावेत. हे पेंटिंग पाहून आंद्रे अचंबित झाला. जणू त्याचेच चित्र तो पाहात आहे असे त्याला वाटले. जे शिक्षण आपल्याला मिळाले नाही ते उपेक्षित, गरीब मुलांना मिळावे म्हणून लास वेगासच्या सर्वात वाईट ठरवलेल्या वस्तीत आंद्रेने एक शाळा काढली. मुलांना चांगले शिक्षण मिळावे म्हणून त्याने त्या शाळेत पैसा ओतला आहे. टेनिस समीक्षक बड कॉलिन्सने आंद्रेमध्ये झालेल्या बदलाचे वर्णन ‘फुकट गेलेला माणूस ते सद्गुणाचा पुतळा’ असे केले आहे. त्यावर आंद्रेचे म्हणणे आहे, ‘माझे असे काही रूपांतर झालेले नाही. माझी एक प्रतिमा जगाने बघितली आहे, माझी ही दुसरी प्रतिमा होतीच, त्याचा आज मला शोध लागला आहे.’
बिनधास्त लिहिलेले हे आत्मवृत्त वाचनीय आहे, पण शैली, शब्दांची निवड, लेखनातील मांडणी, कारागिरी पाहून हे सर्व आंद्रेचे आहे का असा प्रश्न पडतो. ऋणनिर्देशात आंद्रेने जे आर मोहरिंगर या पुलित्झर विजेत्या पत्रकाराशिवाय हे आत्मकथन लिहू शकलो नसतो असे म्हटले आहे. पण मोहरिंगरने सर्व श्रेय आंद्रेलाच दिले आहे. आत्मकथनात एक्झिबिशनिझम- प्रदर्शन वृत्ती आणि नार्सिसिझम- आत्मरती अपरिहार्य असते. तरीसुद्धा हे आत्मवृत्त वाचताना सादरीकरण प्रामाणिक आहे असे वाटत राहते.
टेनिस आणि उत्कंठा हातात हात घालून येतात .मॅचमधील प्रत्येक पॉइंट, डय़ूस प्रेक्षकांची तसेच खेळाडूंची उत्कंठा वाढवत असतो. खेळणाऱ्याच्या रक्तात अँड्रीनॅलीन वाहत असतेच, पण प्रेक्षकांच्या रक्तातसुद्धा अँड्रीनॅलीनची पातळी वाढत असते. प्रेक्षकांच्या मेंदूतील दर्पणपेशी- मिरर न्युरॉन्स त्यांना जणू टेनिस खेळण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव देतअसतात. वाढणाऱ्या उत्कंठेत भीतीयुक्त आनंद असतो. थ्रिल असते. आपला आवडता खेळाडू जिंकणार की हरणार या आंदोलनात प्रेक्षक जीव मुठीत धरून मॅच पाहत असतो. अल्फ्रेड हिचकॉकने हे ओळखले होते. स्ट्रेंजर्स ऑन ट्रेन या चित्रपटात शेवटच्या शिगेला पोचण्याच्या क्षणात त्याने टेनिस मॅचचा उपयोग केला आहे. २००६ ची यूएस ओपनही आंद्रेची शेवटची खेळी. त्यानंतर तो निवृत्त होणार होता. ही मॅच अशीच अटीतटीची झाली. त्यावेळी आंद्रेने
स्वत:ला बजावले, ‘ही मॅच तू एन्जॉय कर, मॅचचा प्रत्येक क्षण उरात भरून घे. तू टेनिसचा द्वेष करत असलास तरी आजच्या रात्रीनंतर कदाचित तुला याच टेनिसची खूप आठवण येणार आहे. चुकल्याचुकल्यासारखे वाटणार आहे.’ हे बॉल टू बॉल आत्मचरित्र आकंठ वाचनीय आहे. ‍ ‍ ‍ ‍ ‍ ‍ ‍ ‍‍
डॉ. आनंद जोशी (लोकसत्ता )
ओपन अ‍ॅन ऑटोबायॉग्राफी बाय आंद्रे अ‍ॅगासी;
प्रकाशक : नॉफ पब्लिशर;
पृष्ठसंख्या ३८८

अलाईव (Alive)

2010-11-05T03:41:00.000-07:00

चाळीस उतारू व पाच कर्मचारी यांना घेऊन उड्डाण केलेले ते विमान अँडीज पर्वतावर आदळले. तुकडे झालेल्या विमानाचा अर्धा भाग एवढाच आसरा त्यांना उरला! थोडीशी वाईन व काही चॉकलेटे एवढेच खाद्य! अपघात झाला तेव्हा फक्त 32 जण वाचले होते. काही दिवसात 27 उरले. मग 19 आणि शेवटी फक्त 16! शेवाळेसुद्धा नसलेल्या बर्फाच्छादित उंचीवर ते 72 दिवस कसे जिवंत राहिले? कसे वागले? त्यांची सुटका कशी झाली? आणि सुटकेनंतर त्यांना कोणत्या अनुभवाला सामोरे जावे लागले? याची रोमांचकारी सत्यकथा!

अलाईव (Alive)
मूळ लेखक : अशोक पाथरकर
अनुवाद : रीड पिअर्स पॉल
प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

लज्जा

2010-10-15T09:43:00.000-07:00

धार्मिक कडवटपणावर हल्ला करणारी क्रांतीकारक कादंबरी

"लज्जा' ही तसलिमा नासरिन यांची वास्तवावर आधारलेली कादंबरी. बांगलादेशातील मुसलमानांनी हिंदूंचाकेलेला छळ आणि बांगलादेशावर प्रेम करणार्या हिंदूंची केलेली कोंडी असा या कादंबरीचा विषय आहे. कडव्या मुसलमानांनी लेखिकेची हत्या करण्याचा फतवा काढला. तिच्या बंडखोर वृत्तीचे यथार्थ दर्शन या कादंबरीतघडले आहे. बांगलादेशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यात राष्ट्रप्रेमाने लढलेले सुधामयबाबू, त्यांचा मुलगा सुरंजन, त्यांचीकन्या माया (निलोचना), त्यांची पत्नी किरणमयी अशा चारजणांच्या कुटुंबावर कोसळलेल्या संकटाची ही कथा आहे. धर्म आणि देश या गोष्टीमधून काय पसंत करायचे असा मूलभूत प्रश्न उपस्थित करून या कादंबरीने तत्त्वज्ञानालाच हात घातला आहे. मूलतत्त्ववादी आपल्या कुटुंबाचा छळ करतात तरीही देशप्रेमाने, आदर्शवादाने भारावलेले हे कुटुंब जातीय सलोखा व्हावा म्हणून प्रयत्न करते. पण परिस्थिती विकोपाला गेली, हिंदूंची मानखंडना पाहिली आणि अखेर बांगलादेश सोडून भारतात येण्याचा निर्णय घ्यावा लागला. हा प्रकार लज्जास्पद होता ।
लज्जा
मूळ लेखिका : तसलीमा नसरीन
अनुवाद : लीना सोहोनी
प्रकाशन : मेहता पब्लिशिंग हाऊस ,पुणे

पुन्हा ‘नवयुग- वाचन-माला’

2010-10-01T15:11:00.000-07:00

केशव अत्रे यांची ‘नवयुग वाचनमाला’ ‘परचुरे प्रकाशन’तर्फे लवकरच पुन्हा प्रकाशित होत आहे. त्यामुळे उत्तम मराठी भाषेचा नमुना असलेले पाठ वाचण्याची संधी या पिढीतील बालवाचकांना आता मिळणार आहे. तसेच ज्येष्ठ पिढीला हे पाठ स्मरणरंजनाचा आनंद मिळवून देतील. अत्रे यांनी कोणत्या भूमिकेतून ‘नवयुग वाचनमाला’ची निर्मिती केली, त्यासाठी काय धडपड केली, त्यांना कोणाकोणाचा पाठिंबा होता, हे समजावून सांगणारे प्रकरण ‘कऱ्हेचे पाणी’मध्ये आहे. त्यातील हा संक्षिप्त भाग-
१९२६ साली बी. टी.ची परीक्षा मी जेव्हा उत्तीर्ण झालो, तेव्हापासून प्राथमिक शाळेतल्या जुन्यापुराण्या मराठी क्रमिक पुस्तकांचा जीर्णोद्धार हा केलाच पाहिजे, ही जाणीव विशेष तीव्रतेने मला होऊ लागली. त्या एकाच विषयावर कित्येक वर्षे अनेक शैक्षणिक परिषदांमधून मी माझे विचार अत्यंत जळजळीत शब्दांत प्रकट करू लागलो. पुढे ‘वासंती’ या काव्यसंग्रहाला मी जी ‘प्रस्तावना’ लिहिली, तिच्यात सरकारी क्रमिक पुस्तकांतील काव्यावर मी एवढी कडक टीका केली की, तिच्यामुळे सरकारी शिक्षणखात्याला प्रचंड हादरा बसला नि क्रमिक पुस्तकांतील काव्याकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन महाराष्ट्रातल्या शिक्षकांना मिळाला. विलायतेत टी. डी.चा अभ्यास करीत असताना तिकडच्या प्राथमिक शाळांतील क्रमिक पुस्तकांचा मी विशेष, काळजीपूर्वक अभ्यास केला. आणि स्वदेशी परत येताना बरोबर अनेक निरनिराळ्या क्रमिक पुस्तकांचे नमुने आणले. आपण आपल्या कल्पनेप्रमाणे नवीन आदर्श क्रमिक पुस्तके मराठीमध्ये लिहावीत अशी पोटतिडीक तेव्हापासून माझ्या मनाला लागून राहिली होती. पण क्रमिक पुस्तके लिहावयाची म्हणजे काही विडंबन कविता भरकटावयाच्या नाहीत किंवा लघुकथा खरडावयाच्या नाहीत. तो कमालीच्या कष्टाचा नि हजारो-नव्हे-लाखो रुपयांच्या खर्चाचा प्रश्न होता. एवढे पैसे मी कोठून आणणार? कोण मला ते देणार? त्याखेरीज क्रमिक पुस्तकांची जी सरकारी मक्तेदारी शे-पाऊणशे वर्षे चालत आलेली होती, ती माझ्यासारखा एकुलता एक माणूस कसा काय मोडू शकणार? आणि ती मोडल्याखेरीज माझ्या संकल्पित क्रमिक पुस्तकांना कोण हिंग लावून विचारणार? ही संकटे एखाद्या डोंगराच्या भेसूर सुळक्याप्रमाणे माझ्या डोळ्यांना भेडसावत असल्याने क्रमिक पुस्तके लिहिण्याचा माझा अनेक वर्षांचा संकल्प मनातल्या मनात थिजून बसला होता.
‘पीपल्स ओन’ खटल्याच्या अजगराच्या विळख्यातून मी सहीसलामत सुटलो. त्यानंतर काही महिने मनाने आणि देहाने मी इतका खंगून गेलो होतो की, पुढे काय करायचे हेच मला समजेनासे झाले. माझ्या आयुष्यातला सारा आनंद आटून गेला, आशा वाळून गेल्या आणि समाधान कोळपून गेले. एखाद्या वठलेल्या नि झडलेल्या झाडाप्रमाणे मी जीवन कसेबसे कंठित होतो. एवढय़ात मुंबईच्या ‘कर्नाटक प्रिंटिंग प्रेस’चे मालक श्री. मंगेशराव कुळकर्णी एक दिवस मला माझ्या पुण्यातल्या घरी भेटावयाला आले. त्यांची-माझी पूर्वीची काहीच ओळख नव्हती. पण त्यांचे नाव अन् उत्कृष्ट इंग्रजी नि मराठी छपाईबाबत त्यांच्या छापखान्याची कीर्ती पुष्कळ वर्षांपासून माझ्या परिचयाची होती. आदर्श शालेय पुस्तके प्रकाशित करून त्या सृष्टीत काहीतरी नवीन क्रांती करावी, या विचाराने ते अंतर्बाह्य़ भारून गेलेले होते. आणि त्याच हेतूने ते माझ्याकडे आले होते.
‘‘हं, काय चाललंय सध्या?’’ मंगेशरावांनी हसत हसत मला विचारले.
‘‘काय चालणार? तुरुंगाच्या दारापर्यंत जाऊन नुकताच सुखरूपपणे परत आलो!’’ मी खिन्न स्वरात उत्तरलो.
‘‘ते विसरा हो आता! त्याचा आता कशाला विचार करता?’’ मंगेशराव वडीलपणाच्या अधिकाराने जरा रागावून मला म्हणाले, ‘‘पण पुढे काय करणार? काही करावयाचा विचार आहे काय?’’
‘‘विचार पुष्कळ आहे! पण त्याचा उपयोग काय?’’ मी किंचित हसून म्हणालो. ‘‘उदाहरणार्थ, मला प्राथमिक शाळेसाठी मराठी क्रमिक पुस्तके लिहावयाची आहेत.’’
‘‘तेवढय़ासाठी तर मी तुमच्याकडे आलो आहे!’’ मंगेशराव चटकन मध्येच म्हणाले, ‘‘बोला, तुमची लिहायची तयारी असेल तर मी ती पुस्तके छापून प्रसिद्ध करावयाला तयार आहे.’’
क्षणभर मी निरुत्तरच झालो. माझा अनेक वर्षांचा संकल्प साकार करणाराच माणूस आपण होऊन आपल्या पावलांनी माझ्यासमोर चालत आलेला तोपर्यंत तरी मला आयुष्यात भेटला नव्हता. मनातल्या मनात मी दिपूनच गेलो.
काहीतरी बोलावयाचे म्हणून मी म्हणालो, ‘‘पण अशी क्रमिक पुस्तके लिहायला पुष्कळच खर्च येईल आणि त्यासाठी अनेक माणसांचे अनेक महिने सहकार्य घ्यावे लागेल.’’
‘‘किती खर्च येईल?’’ मंगेशरावांनी ताडकन विचारले.
‘‘येईल पाच ते सहा हजार रुपये!’’ तोंडाला येईल तो आकडा मी बोलून टाकला.
मंगेशरावांनी आपल्या खिशातून झटकन चेकबुक काढले नि सहा हजारांचा चेक माझ्या हातावर ठेवला!
तोपर्यंत एवढय़ा रकमेचा चेक जन्मात माझ्या नावाने कोणी लिहिलेला नव्हता. मी अक्षरश: कोलमडलो!
मंगेशरावांनी मला अगदी खिंडीतच गाठले. टंगळमंगळ करण्याचा मुळी प्रश्नच उरला नाही. पुढच्या महिन्याच्या पहिल्या तारखेपासून कामाला सुरुवात करतो, असे मी त्यांना आश्वासन दिले, तेव्हा ते आनंदाने निघून गेले.
त्यानंतर दोन का तीन दिवसांनी लंडनमधील माझे सहाध्यायी श्री. लालभाई रतनजी देसाई हे मला पुण्यात भेटले. ते त्या वेळी मुंबईच्या ‘सेकंडरी ट्रेनिंग कॉलेज’ मध्ये प्राध्यापक होते. मराठी क्रमिक पुस्तके लिहिण्याची माझी कल्पना मी त्यांना समजावून सांगितली. त्यांना फार आनंद झाला. ते म्हणाले, ‘‘मग अशीच क्रमिक पुस्तके गुजरातीमध्ये आम्ही का तयार करू नयेत?’’
मी म्हणालो, ‘‘माझी मुळीच हरकत नाही. तुम्ही नि आम्ही एकमेकांच्या सहकार्याने ही क्रमिक पुस्तके मराठीत अन् गुजरातीत तयार करू!’’
मुंबईमध्ये ‘न्यू ईरा स्कूल’चे प्रिन्सिपल एम. टी. व्यास, एम. ए. (लंडन) हे शिक्षणशास्त्रज्ञ म्हणून नामांकित होते. ते आम्हा उभयतांचे मित्र होते. गुजराती क्रमिक पुस्तकांच्या बाबतीत त्यांचे सहकार्य लालभाईंनी मागितले. ते त्यांनी मोठय़ा आनंदाने दिले. तेव्हा व्यास नि देसाई यांच्या सहसंपादकत्वाखाली गुजराती वाचनमाला नि माझ्या संपादकत्वाखाली मराठी वाचनमाला एकमेकांच्या सहकार्याने तयार करण्यात यावी, असा आमचा करार झाला. गुजराती वाचनमाला मंगेशराव कुळकण्र्यानी छापावी नि ती गुजरातमधल्या एका सुप्रसिद्ध शैक्षणिक प्रकाशकाने प्रकाशित करावी असेही ठरले. सदर क्रमिक पुस्तके लिहिण्याचे काम प्रिं.. व्यास यांच्या मुंबईमधल्या ‘न्यू ईरा स्कूल’मध्येच आणि आम्ही सर्वानी करावे, हा बेत मुक्रर केला. दोन्हीही भाषेमध्ये ‘नवयुग-वाचन-माला’ या एकाच नावाने ही क्रमिक पुस्तके प्रसिद्ध केली जावीत, असे आम्ही एकमताने ठरविले.
त्यानंतर मी पुढील कामाच्या जुळवाजुळवीला लागलो. आम्हाला एकंदर पाच पुस्तके लिहावयाची होती. चार इयत्तेसाठी चार नि बिगरीच्या वर्गासाठी एक. फार अवघड काम होते हे. मराठी भाषेमध्ये त्यापूर्वी पन्नास वर्षांमध्ये लहान मुलांसाठी जेवढे जेवढे म्हणून वाङ्मय कोणी लिहिले असेल, त्याचे मंथन करून त्यातले ‘नवनीत’ बाहेर काढावयाचे आणि ते बालकांना द्यावयाचे, हे आमचे मुख्य उद्दिष्ट होते. हे सर्व काम एकटय़ा माझ्याच्याने होण्यासारखे नव्हते. तेवढय़ासाठी बालवाङ्मयाचा नि शिक्षणशास्त्राचा अभ्यास केलेल्या कुशल नि रसिक सहकाऱ्यांची मला आवश्यकता होती.
या कामासाठी मी पुढील पाच सहकाऱ्यांची निवड केली- गोपीनाथ तळवलकर (संपादक-आनंद), प्रा. गंगाधर भाऊ निरंतर, एम. ए. , प्रिं. गणेश हरी पाटील, रंगो कृष्ण चिंचळकर, बी. ए., प्रा. वा. भा. पाठक, एम. ए. मराठी साहित्याच्या वाचकांना ही सर्व नावे चांगलीच परिचित आहेत.
१९३२ च्या अखेरीस आम्ही सर्व मंडळी पुण्याहून मुंबईला आलो आणि ‘न्यू ईरा स्कूल’ मध्ये तळ ठोकला. ‘आनंद’, ‘खेळगडी’, ‘करमणूक’, ‘मनोरंजन’ याखेरीज अनेक इंग्रजी, हिंदी नि गुजराती मासिकांच्या अनेक वर्षांच्या फायली आणि लहान मुलांच्या गोष्टींची शेकडो पुस्तके आम्ही जमा करून आणली होती. प्रत्येक क्रमिक पुस्तकात कोणकोणते विषय आले पाहिजेत आणि कशा प्रकारच्या कविता नि गोष्टी यांचा क्रमवार समावेश झाला पाहिजे, याची शिक्षणशास्त्राच्या नि मानसशास्त्राच्या दृष्टीने प्राथमिक चर्चा केल्यानंतर आम्ही कामाची वाटणी केली नि पुढील उद्योगाला लागलो.
दररोज संध्याकाळी आमची सभा भरून कोणाला कोणती गोष्ट किंवा कविता आवडली, त्याचा वृत्तान्त प्रत्येकाने सर्वाना सादर करावयाचा असा आमचा शिरस्ता असे. सर्वाच्या मते जी गोष्ट वा कविता पसंत होई, ती त्याने लिहून त्या त्या वर्गाच्या फायलीत दाखल करावयाची. अशा रीतीने अवघ्या दोन-तीन महिन्यांच्या आत चार इयत्तेच्या संकल्पित पुस्तकांच्या फायली अगदी तुडुंब भरून गेल्या. बिगरीसाठी ‘बालवाचन’ हे पुस्तक तयार करण्याचे काम मी एकटय़ा स्वत:कडे घेतले होते.
गुजराती आणि मराठी संपादक मंडळींमध्येही आठवडय़ातून एक-दोन वेळा विचारांची देवघेव होत असे. त्यांच्या पुस्तकांमधील जे जे धडे आम्हाला आवडले ते आम्ही घेतले. नि आमच्या पुस्तकातले जे धडे त्यांना आवडले, ते त्यांनी घेतले. पहिल्याने निवडलेल्या धडय़ांना दोन-दोनदा नि तीन-तीनदा कसोटय़ांच्या काटेकोर चाळण्या आम्ही लावल्या. आणि त्या चाळण्यांमधून अखेर जे धडे शेवटी बाकी उरले तेवढेच आम्ही मुक्रर केले. त्यानंतर माझ्या सहकाऱ्यांना मी निरोप दिला. त्यापुढचे काम माझे एकटय़ाचे होते. निवडलेले सारे धडे मला माझ्या भाषेत आणि शैलीत पुन्हा लिहून काढावयाचे होते. माझ्या क्रमिक पुस्तकांचे स्वरूप संपूर्णतया वाङ्मयीन असले पाहिजे, या गोष्टीवर मुख्यत्वेकरून माझा जास्त कटाक्ष होता.
त्यापूर्वीची क्रमिक पुस्तके ज्यांना साहित्याचा गंध नव्हता, अशा रुक्ष नि अरसिक शिक्षकांनी लिहिलेली असल्याने, त्यांचे स्वरूप ‘शालेय’ होते. माझ्या वाचनमालेचा अभ्यास करणाऱ्या मुलांना भावी आयुष्यात उत्तम मराठी भाषा बोलता आली पाहिजे, लिहिता आली पाहिजे, एवढेच नव्हे तर ती नामवंत लेखक झाली पाहिजेत, प्रतिभाशाली कवी झाली पाहिजेत, या एका दृष्टीने मी धडय़ांची नि कवितांची निवड केलेली होती. आधुनिक वाङ्मयात जे जे विविध प्रकार नि तंत्रे आली होती, त्याचा मोठय़ा कौशल्याने मी या सर्व पुस्तकांमधून उपयोग करून घेतलेला आहे.
या वाचनमालेतील काही धडय़ांचे ठळक नमुने वाचकांच्या पुढे ठेवल्यावाचून त्यांना मी काय सांगतो त्याची कल्पना येणार नाही.
लहान मुले ज्या भाषेत बोलतात, त्याच घरगुती भाषेचा आरंभीच्या पुस्तकांमध्ये मी सर्रास उपयोग केलेला आहे. प्रौढ माणसे बोलतात ती किंवा छापील पुस्तकांमध्ये जशी वापरतात तशी भाषा मुलांना वाचावयाला लावणे, हे मानसशास्त्राच्या विरुद्ध आहे. वाचनात मुलांची झपाटय़ाने प्रगती व्हावी एवढय़ासाठी वाचताना ओळखीचे शब्द फिरून फिरून यावेत, एवढेच नव्हे तर काही काही धडय़ांची भाषा कवितेच्या कडव्यासारखी रुणझुणती, नादमधुर नि तालबद्ध असावयाला हवी, या कल्पनेने मी ‘बालवाचना’तले आणि पहिलीच्या पुस्तकातले कित्येक धडे रचलेले आहेत.
[सौजन्य : हा लेख दैनिक लोकसत्ता मधून घेतलेला असून त्यावर संपूर्ण मालकी संबंधित लेखक व लोक्सत्ताची आहे.]

फेलुदाच्या पुस्तकांचा थोडक्यात परिचय

2010-09-15T04:09:00.000-07:00

बादशहाची अंगठी-
फेलूदा आणि तोपशे लखनऊमध्ये सुटी घालवत असताना एक मोगलकालीन अमूल्य अंगठी चोरीला जाते. फेलूदा तपासाला सुरुवात करतो आणि एका मोठय़ा गुन्हेगाराच्या पाठलागाला प्रारंभ होतो. हा पाठलाग त्याला लक्ष्मणझुल्याकडे घेऊन जातो आणि तेथे एका खडखडय़ा सापाशी तो कसा सामना करतो, याची ही चित्तथरारक कहाणी आहे.
गंगटोकमधील गडबड - निसर्गरम्य गंगटोक या ठिकाणी फेलूदा व तोपशे सुटी घालवायला आलेले असतात. तिथे एका कारखानदाराची गूढ हत्या होते. गुन्हेगाराचा माग फेलूदा कसं सोडवतो, ते रोमहर्षक रहस्य या पुस्तकात उलगडलं आहे.
सोनेरी किल्ला- या रोमहर्षक गोष्टीत फेलूदा आणि तोपशे हे मानसशास्त्रज्ञ डॉ. हाजरा आणि मुकुल यांचा पाठलाग करत थेट राजस्थानात पोहोचतात. आपल्याला पूर्वजन्मातील घटना आठवत आहेत, असा मुकुलचा दावा असतो. फेलूदा व तोपशे यांना प्रवासात लोकप्रिय रहस्यकथा-लेखक जटायू भेटतात. तेही या दोघांच्या साहसात सामील होतात. अखेर मुकुलच्या सोनेरी किल्ल्यापर्यंत ते पोहोचतात. तिथे या गहन, गूढ, गुंतागुंतीच्या प्रकरणातील अनेक धाग्यांची उकल फेलूदा कौशल्याने व हुषारीने करतो.
केस अ‍ॅटेची केसची - या गोष्टीत कालका मेलने प्रवास करत असताना त्याच्या निळ्या अ‍ॅटॅची केसची दुसऱ्या प्रवाशाच्या केसशी अदलाबदल होते. आपली अ‍ॅटॅची परत मिळवून देण्याचं काम तो गृहस्थ फेलूदावर सोपवतो. फेलूदा, तोपशे आणि जटायू अ‍ॅटॅची केसचा शोध घेत सिमल्याला पोहोचतात. तेथे अनपेक्षित वळणे मिळून त्यांचा प्रवास खडतर बनतो. सिमल्याच्या बर्फाळ उतारावर या कथेचा श्वास रोखून ठेवणारा उत्कर्षबिंदू या कथेत लेखकाने साधला आहे.
कैलासातील कारस्थान - भारतातील अमूल्य शिल्पांची तस्करी रोखण्यासाठी भुवनेश्वर येथील मंदिरातील यक्षीच्या मस्तकाच्या चोरीचा मागोवा घेत फेलूदा आणि त्यांची टीम वेरुळच्या गुंफांपाशी पोहोचते आणि फेलूदा आपले सारे कौशल्य वापरून या प्रकरणाची उकल करतो.
रॉयल बेंगॉलचे रहस्य - प्रासादात दडवलेल्या गुप्त खजिन्याची माहिती असलेलं सांकेतिक भाषेतील कोडं फेलूदा उलगडत असतो. त्यावेळी जंगलात त्याची गाठ पडते एका रॉयल बेंगॉल नरभक्षक वाघाशी. साहस, शिकार आणि घनदाट दंगलाइतकंच रहस्याचं जाळं असलेली ही कादंबरी वाचावी अशीच.
गणेशाचे गौडबंगाल-
दुर्गापूजेच्या काळात वाराणशीतील प्रसिद्ध कुटुंबाच्या घरातून गणेशाच्या एका मौल्यवान मूर्तीची चोरी होते. ती मूर्ती परत मिळवताना फेलूदाला अट्टल बदमाशाशी सामना करावा लागतो, एका खुनाचा उलगडा करताना भोंदू साधूचं बिंग फोडावं लागतं. ही कहाणी वाचकांची उत्कंठा ताणून धरते.
मुंबईचे डाकू - या कहाणीत जटायूच्या ताज्या पुस्तकावर आधारित मुंबईत जेट बहादुर नावाचा चित्रपट तयार होत असतो. त्याचे शूटिंग पाहायला फेलूदा, तोपशे आणि जटायू मुंबईत आलेले असतात. लाल शर्टातील इसमाला जटायूने एक पाकीट दिल्यावर चित्रपटाचा निर्माता राहात असलेल्या उत्तुंग इमारतीच्या लिफ्टमध्ये एक खून होतो. फेलूदा व त्याचे सोबती अत्यंत थरारक परिस्थितीत सापडतात. हे रोमांचक रहस्य शूटिगच्या स्थळावरील धावत्या आगगाडीत अधिक वाढत जातं.
दफनभूमीतील गूढ - कोलकात्यातील पार्कस्ट्रीट दफनभूमीला भेट द्यायला गेले असता फेलूदा व त्यांच्या मित्रांना एक थडगं खणलेलं आढळतं. चक्रावून टाकणारं गूढ वाचकांना झपाटून टाकतं.
देवतेचा शाप - राजरप्पाच्या खडकाळ नदी किनाऱ्यावरील मंदिराजवळ घडलेल्या घटनेचे पर्यवसान हजारीबाग येथील एका कुटुंबप्रमुखाच्या मृत्यूत होतं. सांकेतिक संदेश लिहिलेल्या डायऱ्या, हरवलेला एक मौल्यवान तिकीटसंग्रह, हजारीबगेच्या रस्त्यावर फिरणारा सर्कशीतला वाघ यामुळे या सहस्यकथेला एक वेगळाच थरारक रंग चढला आहे.
मृत्यूघर - एका मौल्यवान हस्तलिखिताचा शोध घेत असताना फेलूदा आणि त्याच्या सोबत्यांना चमत्कारिक व भयंकर माणसं भेटतात आणि फेलूदाला एक रक्त गोठवणारं गूढ, गहन प्रकरण सोडवावं लागतं, ती थरारक गोष्ट या पुस्तकात दिली आहे.
काठमांडूतील कर्दनकाळ - कोलकात्याच्या हॉटेलमधील एका अनोळखी इसमाच्या खुनाचा माग काढत फेलूदा व त्याचे मित्र काठमांडूत त्यांच्या जुन्या शत्रूच्या गुहेत जाऊन पोहोचतात आणि त्यातून फेलूदा नकली औषधांचा घोटाळा उघडकीस आणतो. तिथे एकामागोमाग घडणाऱ्या घटनांमुळे ही साहसकथा रंजक, रोचक, रोमहर्षक झाली आहे.
(‘फॅन्टॅस्टिक फेलूदा’ संच- रोहन प्रकाशन, या १२ पुस्तकांचा ९०० रुपयांचा संच ६७५ रुपयांना सवलतीत उपलब्ध आहे. त्याचसोबत कोणत्याही दोन पुस्तकांसोबत एक आकर्षक, लहानसे स्लॅमबुक भेट म्हणून देण्यात येत आहे. )
सौजन्य : (ग्रंथविश्व) -दैनिक लोकसत्ता
प्रकाशक : रोहब प्रकाशन ,पुणे

फिदा व्हावं असा ‘फेलूदा’

2010-09-10T20:32:00.000-07:00

-- सुचिता देशपांडे
सत्यजित रे यांनी लिहिलेल्या ‘फॅन्टॅस्टिक फेलूदा’ या साहसकथांनी बंगालमधील कित्येक पिढय़ांतीलकिशोरवयीन मुलांच्या मनावर अधिराज्य गाजवलं. या मूळ बंगाली पुस्तकाचा जो इंग्रजी अनुवाद प्रसिद्ध झाला, त्यातील निवडक १२ रहस्यकथांचा अशोक जैन यांनी मराठी अनुवाद केला असून ‘रोहन प्रकाशन’ने हा संग्राह्य संचअलीकडेच प्रकाशित केला आहे. मराठीत कुमार-साहित्य फारच मर्यादित आहे. या संचामुळे कुमार साहित्यातमोलाची भर पडली आहे.
या साहसकथांचा अनुवाद करताना बंगाली व्यक्ती, स्थळं, खाद्यपदार्थ यांच्या मूळ बंगाली नावांचं उच्चारण, तसंचबंगाली सामाजिक, सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याचा अशोक जैन यांनी जाणीवपूर्वक केलेला प्रयत्न दिसून येतो. या साहसकथा जरी कुमार आणि किशोरवयीन मुलांसाठी लिहिलेल्या असल्या तरी त्यातील नाटय़, उत्कंठा मोठय़ावयाच्या वाचकांनाही तितकंच भुरळ घालतं. या साहसकथांमध्ये ओढूनताणून पैदा केलेलं रहस्य नाही, तर यातीलसर्वच कथांची रचना, बांधणी, सूत्रमांडणी अत्यंत परिपक्व आहे. सत्यजित रे यांचं मोठेपण या बालवाचकांसाठीलिहिलेल्या रहस्यकथांमधून अधोरेखित झालंय. या कथांमध्ये येणारे प्रसंग, त्यातील वाढत जाणारं उत्कंठानाटय़आणि सरतेशेवटी फेलूदाने केलेला रहस्यभेद- या सर्व प्रक्रियेमध्ये वाचकही सहभागी होत जातात. कोण असेल बरंदोषी, या वाचकाला पडलेल्या प्रश्नाचं उत्तर अत्यंत संगतवार त्यांच्या हाती लागतं. या रहस्यकथांच्या लैखनशैलीतकुठेही अवाजवी अभिनिवेश, आक्रस्ताळेपणा नाही आणि त्याहूनही महत्त्वाचं म्हणजे हिंसा नाही. तरीही त्यातीलव्यक्तिरेखा, प्रसंगचित्रण इतकं जिवंत आहे की, त्यामुळे वाचक त्या गोष्टीत पुरता गुंतत जातो.
रहस्य उलगडून दाखवणारा फेलूदा हा या १२ साहसकथांमधील समान धागा जरी असला तरी त्यातील प्रत्येक कथाही वेगळ्या वळणाची आहे. कोलकात्यासह गंगटोक, लखनौ, राजस्थान, सिमला, हजारीबाग, जगन्नाथपुरीचासमुद्रकिनारा, काठमांडू, भुवनेश्वर, वाराणसी, मुंबई अशा वेगवेगळ्या ठिकाणी या रहस्यकथा घडतात. त्याठिकाणचा निसर्ग, तिथली संस्कृती, लोकपरंपरा, वन्यजीवन इतक्या सहजपणे या कथांमध्ये डोकावलं आहे, कीत्यामुळे या कथा अधिक जिवंत, एकजिनसी झाल्याचं वाचताना जाणवतं.
सत्यजित रे या अफलातून माणसाची निरीक्षणशक्ती, प्रसंगांची तपशीलवार मांडणी व लेखनशैली यामुळे यारहस्यकथांचा वाचकवर्ग सीमित राहत नाही. त्यांच्या निरीक्षणशक्तीचा एक नमुना द्यायचा म्हणजे ‘गंगटोकमधीलगडबड’ या कथेत एक वाक्य आहे- ‘या प्रदेशात एखादी जळू झाडावरून तुमच्या डोक्यावर फक्त जुलै आणिऑगस्टमध्येच पडू शकते. वर्षांतील बाकीच्या दिवसांत जळवा फक्त जमिनीवर असतात.’
या कथांमध्ये तिथल्या जीवनशैलीचे, ऋतुमानाचे इतके बारकावे आलेत, की त्यामुळे साहजिकच या कथांना एकवेगळा प्रादेशिक बाज आलेला आहे. मूळ कथेतील भाषिक आणि लोकसंस्कृतीचे हे सारे कंगोरे अनुवादातहीचपखलपणे पकडण्यात जैन यशस्वी ठरले आहेत. म्हणूनच या केवळ रहस्यकथा नाहीत, तर त्यापलीकडेझेपावणाऱ्या साहित्याच्या खाणाखुणा या कथांमध्ये सापडतात. या पुस्तकांमधील व्यक्तिचित्रांमध्ये तल्लख वतडफदार फेलूदा, त्याचा चुलतभाऊ तपेश ऊर्फ तोपशे आणि त्यांच्या समवेत अनेकदा असणारे लालमोहनबाबू उर्फसहस्यकथा-लेखक जटायू हे धांदरट गुंडय़ाभाऊ असे त्रिकूट मराठी वाचकांनाही नक्कीच भुरळ घालेल.
सत्यजित रे यांचे साहित्य ‘संदेश’ या मासिकात १९६१ साली प्रसिद्ध होऊ लागल्यानंतर ते अल्पावधीतच लोकप्रियझाले. गुप्तहेर फेलूदा ही त्यांनी रेखाटलेली व्यक्तिरेखाही अजरामर झाली आणि बंगाली सांस्कृतिक जीवनाचा एकअविभाज्य भाग बनली. फेलूदाच्या साहसकथा प्रत्यक्ष लिखाणाचा कालखंड आणि या १२ पुस्तकांचा आता मराठीझालेला अनुवाद यात काळाचे बरंच अंतर असलं तरी ही पुस्तकं वाचताना काळाचं हे अंतर तसूभरही जाणवतनाही, हेच या कथांचं बलस्थान म्हणायला हवं.
या पुस्तकांच्या संचामध्ये बादशहाची अंगठी, गंगटोकमधील गडबड, सोनेरी किल्ला, केस-अॅटॅची केसची, कैलासातील कारस्थान, रॉयल बेंगॉलचे रहस्य, गणेशाचे गौडबंगाल, मुंबईचे डाकू, दफनभूमीतील गूढ, देवतेचाशाप, मृत्यूघर, काठमांडूतील कर्दनकाळ अशा १२ पुस्तकांचा समावेश आहे.
(‘फॅन्टॅस्टिक फेलूदा’ संच- रोहन प्रकाशन, या १२ पुस्तकांचा ९०० रुपयांचा संच ६७५ रुपयांना सवलतीत उपलब्धआहे. त्याचसोबत कोणत्याही दोन पुस्तकांसोबत एक आकर्षक, लहानसे स्लॅमबुक भेट म्हणून देण्यात येत आहे. ) ‍
-[ Credit: This article is written by Suchita deshpande for daily newspaper loksatta -29 august 2010]

एन्जल्स अँड डेमन्स (Angels and Demons by Dan Brown )

2010-09-05T04:57:00.000-07:00

प्राचीन गुप्त आणि रहस्यमय संघटना कधी ऐकले नाही असे अस्त्र आणि कल्पनाच करता येणार नाही असे लक्ष्य. रॉबर्ट लँग्डन या हार्वर्ड विद्यापीठातील चिन्हशास्त्र तज्ज्ञाला स्वित्झल|डमधल्या सुप्रसिद्ध "सर्न' या संशोधन संस्थेकडून त्यांच्या एका खून पडलेल्या फिजिसिस्टच्या छातीवर उमटवलेल्या प्रतीकाचा अर्थ कळून घेण्यासाठी बोलावले गेले. हिट्टोरिया वेत्रा या सुंदर शास्त्रज्ञाबरोबर, कॅथलिक चर्चचा भीषण सूड उगवण्यासाठी शेकडो वर्षे टपलेल्या, इल्युमिनाटी या पंथाचे गुप्त ठिकाण शोधण्यासाठी धोकादायक भुयारे, दफनभूमी, एकाकी कथीड्रल्स, यांच्यामधून शोध घेताना ते अपहरण केलेल्या चार कार्डिनल्सच्या भीषण आणि क्रूर हत्यांचेही साक्षीदार बनतात. स्वत:च्या डोळ्यांनी पाहिलेले प्रसंग आणि या भयानक कटकारस्थानाच्या मुळाशी पोहोचताना त्यांनी हॅटिकनचा बचाव करण्यासाठी जिवावर उदार होऊन केलेले अतुलनीय साहस यांचा खरा अर्थसुद्धा किती विलक्षण धक्कादायक ठरावा?
एन्जल्स अँड डेमन्स (Angels and Demons by Dan Brown )
मूळ लेखक : डॅन ब्राउन
अनुवाद : बाल भागवत
प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

‘मुक्तांगण’मधले ‘चमत्कार’

2010-08-29T22:52:00.000-07:00

‘मुक्तांगण’ व्यसनमुक्ती केंद्र आज पंचविसाव्या वर्षांत पदार्पण करतंय. त्यानिमित्त अनिल अवचट यांनी लिहिलेलं ‘मुक्तांगणची गोष्ट’ हे पुस्तक ‘समकालीन प्रकाशन’तर्फे प्रकाशित होतंय. त्यातील हा संपादित अंश-
सु नंदाने ‘मुक्तांगण’ची घडी नीट बसवली होती. त्यात आनंद (नाडकर्णी) ठाण्याहून अधूनमधून यायचा आणि सुनंदाने नांगरलेल्या जमिनीत नव्या उपक्रमांच्या बिया पेरून जायचा. अनेक उपक्रम सुनंदा आणि पेशंटच्या संवादातूनच सुचत गेलेले. सुनंदाविषयी वाटणारे माझे आश्चर्य द्विगुणित होत चालले. कॉलेजपासून आम्ही ओळखत होतो. बरोबरच वाढलेलो, पण या मुलीत हे सगळे कुठे लपलेले होते? तशी ती ‘मेंटल’मधल्या कामात, ‘हमाल पंचायती’च्या दवाखान्यात मला वेगळी जाणवली होती. एक सहृदय डॉक्टर म्हणून वेगळेपण होतेच, पण इथे त्याहून अधिक काही तरी व्यक्त होत होते. तिच्या स्वभावात एक चांगला अॅडमिनिस्ट्रेटर होता आणि दुसरा सहृदय डॉक्टर. तिथं ती मोठय़ा यंत्रणेचा एक भाग होती. तिथं तिनं चांगलं काम करून ठसा उमटवला होताच, पण तरी तो सेटअप आधी अस्तित्वात होताच. पण इथे कॅनव्हास पूर्णपणे कोरा होता. सर्व काही नव्यानंच निर्माण होत होतं.
पेशंट, उपचार, भेटायला येणारे नातेवाईक, त्यांची मुलं, वृद्ध आईवडील.. या सगळ्या बाबतीत ती ‘मृदू’ या शब्दाहून मृदू असायची. ठरलेले नियम असूनही या माणसांसाठी ते प्रसंगी बाजूला ठेवायची तिची तयारी असे. एवढी सायकियाट्रिस्ट, सुपरिंटेंडंट कधीही होऊ शकली असती, पण ते नाकारणारी वरिष्ठ अधिकारी, पंधरा वर्षांची कामाची सीनियॉरिटी.. हे सगळं बाजूला ठेवून पेशंट, नातेवाईक या सगळ्यांकडून शिकण्याची तिची तयारी. त्यामुळे तिनं घालून दिलेला ‘पेशंटकडून शिकणं’ हा परिपाठ आजही चालू आहे आणि तो आम्हाला बनचुकेपणापासून वाचवतो आहे.
‘तुझ्यासाठी काय झालं असता तुझी दारू सुटेल?’ हा प्रश्न ती पेशंटला विचारायची. आजतागायत त्याला बहुधा हा प्रश्न कोणीच विचारला नसणार. ‘या बेवडय़ाला काय कळतं?’ ‘यानं घरात इतके तमाशे केलेत, याच्यामुळं घराची अब्रू धुळीला मिळाली, याच्यामुळं बायको मुलांना घेऊन माहेरी निघून गेली..’ वगैरे उद्गार ज्याने सतत ऐकलेले आणि त्यात खोटं काही नाही, अशी परिस्थिती. त्या माणसाला सुनंदा हे विचारते? त्याला कळत असतं तर तो या परिस्थितीला येऊन पोहोचला असता का? पण सुनंदा म्हणायची, ‘त्यांचं म्हणणं कदाचित चुकीचं असेल, पण ऐकूया तरी.’ तिथून सुरुवात करणं, हे योग्य वाटेवरचं एक पाऊल असे. त्यामुळे पेशंटला तिच्याविषयी विश्वास वाटू लागायचा. तिचा कुणाहीपेक्षा पेशंटवर जास्त विश्वास असे. (ज्याने अनेकांच्या विश्वासाला तडा दिलेला!) त्या भरघोस टाकलेल्या विश्वासाने ती पेशंटचा विश्वास मिळवायची. विश्वास टाकल्याशिवाय कसा मिळणार, हा तिचा साधा-सरळ प्रश्न होता.
एक पेशंट आठवला. बंगलोरला त्याच्या वडिलांच्या काही फॅक्टरीज होत्या. सर्व माल एक्स्पोर्ट होत असे. हा आमचा पेशंट, संदीप चित्रे म्हणून या त्याला, डायरेक्टर बोर्डावरचा डायरेक्टर होता. संदीपला दारू, ड्रग्ज सगळ्याचं व्यसन होतं. त्याला भारतातल्याच काय, विदेशांतल्याही व्यसनमुक्ती केंद्रांत ट्रीटमेंट दिलेली होती, पण हा कशालाच बधला नाही. दिसायला, संस्कृतीने विदेशी. डोक्यावरचे केस असे वाढलेले, पिंजारलेले, की एखादा हिप्पीच जसा. शेवटी नाइलाजाने त्याला मुक्तांगणमध्ये आणलं. आमच्या इथे स्पेशल रूम्स नाहीत, स्पेशल जेवण नाही, सगळे एकाच हॉलमध्ये.. तरीही त्यांनी त्याला इथं आणलं. सुनंदासमोर बसवलं. त्याचे वडील यशस्वी, शून्यातून विश्व उभे केलेले उद्योजक, त्यांच्या बोलण्यात एक हुकमत असे, यशस्वी माणसाची. ते सुनंदाला सांगू लागले, ‘ही इज लाइक दॅट.. त्याला तुम्ही हे सांगा, ते सांगा..’ सुनंदा त्यांना थांबवत शांतपणे म्हणाली, ‘त्याला काय सांगायचं हे मला कळतं. तुम्हाला मी विचारेन तेव्हा तुम्ही बोला.’ त्यांना हा एखादा हजार व्होल्टचा धक्काच जसा, पण एकदम गप्प झाले आणि संदीप एकदम खूश! त्याचा सुनंदावर एकदम विश्वासच बसला. तो नंतरही इतका अढळ राहिला की बस्स. अॅडमिट झाल्यावर सगळ्यांमध्ये मिसळलाच एकदम. एवढा मोठय़ांचा मुलगा, पण सगळ्या डय़ुटय़ा करू लागला. सुनंदाचा तर तो लाडका मुलगाच झाला. पुढे तो बरा होऊन बंगलोरला गेला, पण तिथे त्याचे त्या आक्रमक वडिलांबरोबर सतत खटके उडत राहिले. त्याचा एकदा सुनंदाला फोन आला, की ‘मला काहीही काम द्या, अगदी स्वीपरचंही, पण मला तिथे आश्रय द्या. माझं-वडलांचं अजिबात पटत नाही. हे चालू राहिलं तर मी परत ड्रग्जमध्ये जाईल.’ सुनंदाने त्याला लगेच फोन करून बोलावलं आणि तो पडेल ते काम करू लागला.
एकदा सुनंदाबरोबर मी मुक्तांगणला आलो होतो. समोरून संदीप आला. एका हातात बादली आणि दुसऱ्या हातात खराटा. डोक्याला केसांना आवरणारी एक कापडी पट्टी गुंडाळलेली. त्या अवतारात सुनंदासमोर उभा राहून म्हणाला, ‘मॅडम, कसा दिसतो मी?’ सुनंदाने हसून अंगठा आणि शेजारच्या बोटात गोल करून हलवून ‘छान छान’ची खूण केली. त्याने स्वत: होऊन ते काम हातीच घेतलं जसं. ‘मेंटल’चं सगळेच बांधकाम टिपिकल, सरकारी दर्जाचं. संडासची भांडी फुटलेली, ड्रेनेजलाइनच्या लेव्हल्स खालीवर झाल्याने ते वरच्यावर तुंबत. संदीपने ही साफसफाई हाती घेतली. त्याच्या नादाने आणखी सात-आठजण त्याच्या टीममध्ये सामील झाले. डोक्याला पट्टय़ा गुंडाळून, हातात झाडू-बादल्या घेऊन उत्साहाने कामाला निघत. संदीपनं नाव दिलं होतं, ‘मेंटेनन्स टीम’. ड्रेनेजलाइन तुंबल्यावर खाली उतरून ब्लॉक काढावा लागे. संदीप स्वत: आत उतरत असे आणि ब्लॉक काढत असे. मला एकदा तो म्हणाला, ‘बाबा, मनात वेडेवाकडे विचार आले की मी झाडू-बादली घेऊन चार संडास साफ करून टाकतो, की मन एकदम शांत होतं.’ तो इंग्लिशमध्ये चांगलं लिहायचा. कविताही करायचा. पुण्यातल्या इंग्लिश पेपरांमध्ये त्या छापून येऊ लागल्या. तो कमी बोलायचा, पण त्यात मॅच्युरिटी दिसायची. त्यांची टीम इकडून तिकडे जाताना दिसली, की मला वाटायचं, हे चित्र पाहून गांधीजींनी नक्की पाठ थोपटली असती, अगदी सगळ्यांची. पण हा आनंद त्याच्या वडिलांना कळणं कठीण होतं. त्यांना जेव्हा कळलं की संदीप इथं ‘असं’ काम करतोय, तेव्हा त्यांनी त्यांच्या मॅनेजरला पाठवलं. वडिलांचा निरोप होता, हे काम ताबडतोब सोडून परत ये. येणार नसलास तर पार्टनरशिप, डायरेक्टरशिप सगळ्यांचा राजीनामा द्यावा लागेल. संदीपने क्षणाचाही उशीर न लावता मॅनेजरकडून त्या सगळ्या राजीनामापत्रांचा गठ्ठा घेतला, भराभर सह्या केल्या आणि म्हणाला, ‘नाऊ, आय अॅम ऑन माय ओन.’ आता माझा मी.
पुढे त्याचं इथेच लग्न ठरलं. त्याला आम्ही सगळे गेलो होतो. नंतर मुलगा झाला. त्याचे आई-वडील येऊ-जाऊ लागले, ही सगळी पुढची गोष्ट.
जसं संदीपच्या वडिलांबद्दल झालं, तसंच आणखी एकदा झाल्याचं आठवतं. एक खासदारबाई त्यांच्या मुलासाठी मुक्तांगणमध्ये आल्या. पूर्वी त्यांच्या जिल्ह्यात ज्यांनी कलेक्टर म्हणून काम केलं, तेच आता पुण्याचेही कलेक्टर होते. त्यांना बरोबर घेऊन आल्या. स्थूल शरीर, डोक्यावरून पदर. अशा त्या होत्या. आमच्याकडेच काम करणारे धावत आले, ते आलेत, हे सांगायला. सुनंदाने सांगितलं, ‘मला भेटायला येणारे कुठं बसतात, तिथे बसव.’ ते तिच्या खोलीबाहेरचं बाक होतं. पेशंट संपल्यावर त्यांना आत घेतलं. त्या बाई खूप बोलत सुटल्या. सुनंदा त्यांना थांबवत म्हणाली, ‘हे तुम्ही आधी सांगितलंय. नवीन सांगायचं असेल तर सांगा.’ त्या बाई (तसाच) धक्का बसल्यासारख्या गप्प बसल्या. कलेक्टरांकडे वळून म्हणाल्या, ‘आम्ही पुढारी मानसं. बोलायला लागलं की बोलतच सुटतो, पण मला अशी थांबवणारी ही बाई पहिल्यांदाच भेटली.’
तो मुलगा चांगला राहायचा, पण त्या बाईंचे राजकारणातले प्रतिस्पर्धी कधी तरी संधी पाहून त्याला पाजायचे, की गावभर, अगदी यांच्या घरासमोर त्या अवस्थेत धिंगाणा घालायचा. मग त्या बाईंचा सुनंदाला फोन यायचा. असं एक-दोनदा झाल्यावर सुनंदाने त्याला तिथून दुसरीकडे स्थलांतर करायला सांगितलं. त्या बाई संतापल्या. म्हणाल्या, ‘अहो, तो माझा राजकीय वारस आहे. असं कसं करता येईल?’ सुनंदा शांतपणे म्हणाली, ‘तुम्हाला वारस हवा की मुलगा?’ या वाक्यानं सगळं बदललंच. आता तो मुलगा मुंबईला छोटा व्यवसाय चालवतो. आधीच्या मानाने परिस्थिती बेताची असली तरी तो व्यसनांपासून दूर आहे आणि आजीबाईंना नातवंडं इतकी प्रिय, की त्या पुढारीपणातून वेळ काढून खेळायला येतात. (कदाचित बाई त्यांच्यात वारस शोधत असतील!)
सुनंदा नेहमी म्हणायची की, पेशंट्सना हँडल करणं सोपं आहे, पण अशा कटकटय़ा पालकांना हँडल करणं अवघड आहे. पेशंटचा तिच्यावर फारच लोभ असे. तिच्यात असं काही तरी होतं की, गोंधळ घालणारे पेशंटही क्षणात शांत होत. नाना पेठेतल्या दवाखान्यात अशा व्यसनींनाही तिला दाखवायला आणत. बाहेर ओटय़ावर गोंधळ चाललेला. त्या पेशंटला चार-सहाजणांनी धरून आणलं, पण त्या कोणालाही तो आवरत नव्हता. सगळी गर्दी दवाखान्यात घुसली. सुनंदा म्हणाली, ‘बाकी सगळे बाहेर जा. मी पेशंटशी बोलेन.’ कुणी बाहेर जायला तयार होईना, कारण संतापलेला पेशंट काहीही करू शकेल. शेवटी ते बाहेर गेले. पाच-सात मिनिटांनी सुनंदाने बाहेरच्या लोकांना खूण करून बोलावलं. ते आले. पेशंट शांत बसला होता. ती म्हणाली, ‘याला घेऊन जा, तो अँडमिट व्हायला तयार आहे. उद्या तिकडे घेऊन या.’ सगळे थक्कच्या पुढची काय अवस्था असेल तसे झाले.
ही काही गूढ शक्ती होती का? मला तसे वाटत नाही. हा फरक कशामुळे पडत असेल? तिच्या दृष्टिकोनामुळे, तिच्या वृत्तीमुळे? माणूस कितीही वाईट, आक्रमक, कसाही असो, तिची त्याच्याकडे पाहायची दृष्टी त्यानुसार बदलत नसे. पूर्वग्रह कधी आड आले नाहीत. त्या माणसामध्ये एक चांगला माणूस आहे, यावर तिचा दृढविश्वास होता. मग तो व्यसनी असो, वेडा असो की मतिमंद. सगळ्यांमध्ये तिला चांगली शक्यता दिसायची. तो विश्वास तिच्या नजरेतून समोरच्याला जाणवत असावा. ती कधी न्यायाधीशाच्या भूमिकेतून पाहत नसे. त्याने काय काय कृत्ये केलीत, काय घोटाळे केले, यावर त्याच्याकडे पाहायची तिची दृष्टी बदलत नसे. पेशंटविषयी वाटणारं अगत्य, वात्सल्य तिच्या डोळ्यांतून, शब्दांतून व्यक्त होत असावं. ती कधी उपदेश करीत नसे. ‘दारू सोड’ असे शब्द तिने कधी उच्चारले नसतील, कारण ते आधी घरच्यांनी, हितचिंतकांनी हजारदा उच्चारले असणारच. त्याचा परिणाम त्या अवस्थेत शून्यच असतो. मग ज्याचा उपयोग नाही ते कशाला म्हणायचं?
एकदा नुकताच aodamit झालेला पेशंट खूप रागावलेला होता. गुरुवारी त्याची आई भेटायला आली नाही म्हणून सगळीकडे आदळआपट चालली होती. म्हणाला, ‘ती कोण अवचटबाई आहे तिला येऊच दे. तिला सांगून निघूनच जातो. कोण मला अडवतो ते मी पाहतो!’
तेवढय़ात सुनंदाची गाडी आली. आमच्या घरासमोर बुचाच्या फुलांचा सडा पडतो. त्यातली थोडी ताजी फुले उचलून ती गाडीत बसायची. उतरली तेव्हा तिच्या हातात ती फुले होती. हा रागावलेला पेशंट एकदम पुढे आला. सुनंदा त्याच्याकडे बघून हसली आणि हातातली फुलं त्याला देण्यासाठी तिनं पुढं धरली. तो सर्दच झाला. सगळा राग कुठल्या कुठं पळून गेला. तो नंतर इतरांना म्हणाला, ‘माझी आई नाही आली तर नाही आली, इथं मला एक आई मिळालीय!’ त्यानंतर बदललाच तो पूर्णपणे. सगळ्या थेरपींमध्ये भाग घ्यायचा. घरचे भेटायला यायचे, तर त्यांना खरं वाटायचं नाही, की हा आपलाच माणूस आहे की दुसरा. असे प्रसंग मुक्तांगणमध्ये नेहमीच घडत. मी नेहमी म्हणायचो, चमत्कार मुक्तांगणमधली रोजची घटना आहे. कोणी विचारत असे, ‘रोज घडेल त्याला चमत्कार कसे म्हणाल?’ मी सांगायचो, ‘त्या कुटुंबाच्या जीवनात अनेक वर्षांनी अगदी अनपेक्षित घडतं, म्हणून.’
सौजन्य : दैनिक लोकसत्ता

कन्टेजन (Contagion by Robin Cook )

2010-08-15T05:12:00.000-07:00

"कन्टेजन' ही डॉ. रॉबिन कुक यांची वौद्यकीय पाश्र्वभूमीवरील एक यशस्वी रहस्यमय कादंबरी. विज्ञानाच्या क्षेत्रातील प्रतिष्ठित "इंटेलिजंट' गुन्हेगारांची टोळी, त्यांची असाधारण गुन्हेगारी व एका बुद्धिमान, निष्ठावंत व्यक्तीनं ती हाणून पाडण्यासाठी जिवाच्या करारानं घेतलेला त्याचा शोध, या पद्धतीनं गुंफलेलं हे कथानक अत्यंत उत्कंठावर्धक मांडणीमुळे वाचकांच्या मनाचा ठाव घेतं. न्यूयॉर्कच्या मॅनहटन जनरल हॉस्पिटलमध्ये कोणत्यातरी अज्ञात संसर्गजन्य रोगानं एकापाठोपाठ एक माणसं मरूलागतात. मुख्य वौद्यकीय तपासनीस ऑफिसातील गुन्हाअन्वेषण विभागातील निष्णात डॉक्टर जॅक स्टेपलटन शवविच्छेदन केल्यावर चक्रावून जातो..! हा घातक संसर्गजन्य रोग कोणता? इन्फ्ल्युएंझा?.. प्लेग?.. टुलरेमिया?.. रॉकी माउंटन स्पोटेड फिव्हर?... 70-75 वषा|पूर्वी नामशेष झालेल्या या रोगांचे विषाणू पुन्हा कसे आले? या काळात आणि तेही न्यूयॉर्कमधल्या इतक्या अत्याधुनिक हॉस्पिटलमध्ये? हे विषाणू नौसर्गिकपणे उद्भवले? की कोणा माथेफिरूदहशतवाद्याचं हे कृत्य? हॉस्पिटलमधले लोक तरी बचावात्मक का वागतात? जॅक हात धुवून या प्रकरणाच्या मागे लागतो. सोबत असते त्याची सहाय्यक लॉरी माँटगोमेरी व प्रेयसी होऊ पाहणारी टेरेसा. नॅशनल बायॉलॉजिकल्स्, प्रेझर लॅब, अलास्कातील गोठलेले एस्किमो... शेवटी काय असतं याच्या मुळाशी? अत्यंत नाट्यपूर्ण घडामोडींनी श्वास रोखायला लावणारी ही कादंबरी. या वैज्ञानिक शक्यता कोणत्याही देशात, कोणत्याही काळात प्रत्यक्षात येऊ शकतील, या जाणिवेनं मनाचा थरकाप होतो, हेच डॉ. रॉबिन कुक यांचं यश आहे।
कंटेजन ( contagian by Robin Cook )
मूळ लेखक : डॉ. रॉबिन कुक
अनुवाद : डॉ. प्रमोद जोगळेकर
प्रकाशन: मेहता पब्लिशिंग हाऊस